Written by
Lalnunmawia (Manuna)

Tuirial hi eng tehna mah a ni lo

Tuirial Bial MLA Pu Andrew Thangliana chu vanduai thlak takin a boral hlauh mai a, a hial ruakah inthlan ṭhat a awm dâwn a, hei hi Politician ṭhenkhat leh thu ziaktu ṭhenkhat hian awmze neihtir dan phet zawngin 2023 inthlan hlimthla tur ang zawngin sawi an tum a ni. Hei hi anmahni thlirna aṭang chuan a lo dik thei mial a nih pawhin Tuirial Bial result hian Tuichawng bialpa Dr BD Chakma leh BJP dinhmun hi 2023 ah a tiche dâwn lova, Serchhip lama ZPM leh Pu Lalduhawma dinhmun pawh a tidanglam phak lovin a rinawm a, thil awmze neihtir tum phet lovin a nihna ang takin Bial pakhat inthlan ṭhat result a nihna hi i pawm mai ang u.

Party pathum dinhmun ang zawng thlirna leh politics titi hmang in umzui dâwn ila, hetiang in :-

(I) MNF
Tuna sorkarna siam mektu an nih angin bye election-ah hi chuan dinhmun ṭha bera ngaih tur an ni. Tun ang hunah hian term dangah by election awm ta se MNF hi chu campaign buai teh vak ngai lova tlinga puan theih mai tur an ni zawk hial ang. Ruling party tán theihna zawng zawng leh tlem nena ṭan a ngai hian he inthlan hi inthlan danglam tak tih chu a lantir ve chiang thova ni.

Serchhip Bialah khan MNF jgan Pu C Lalramzauva kha an dintir an rin nasat tehlul nen khan mâk deuh maiin an dah ta tlat lo a ni. MNF boruak en khan tihsual ve thut palh awm theiah khan Pu Ramzauva, a hmaa khi biala lo tla tawh ni chunga Chief Minister Adviser ni thei chu ruling power nen an dah chuan tling tura ngaih a nih hmel laiin Pu Vanlalzawma zawk a rawn lang hlawl mai.

Pu Zawma kha chu tling tura rin a ni nghal a, Mizo pa ṭhata ṭha duam mai, Opposition Leader a nih lai pawha Ruling pawi sawi a hlâu emaw tih tur khawpa ka ṭha, Politics lamah pawh record nei ṭha em em leh Ruling Party Vice President kha chu tling turah kan dah ṭhup laiin, khati em ema Pu Duhawma a tlin chhan kha ZPM an duh vang ni lovin MLA 11 in (Chief Minister hriatpui lohva) Pu Duhawma an hek vang kha a nih tâk hmel a ni. Speaker khan ban theih dan a zawng a, a bân tak avangin MNF-in an ṭhatpui sawt lo va, ZPM an pâwr ta sawt hlauh si a, Mizo upain a vawtuin ek a cheh tih zawng zawng an nei zo.

Pu Ramzauva bawk hi Kawnpui lama program lo zuk nei a nih vang khan MNF candidate tur emaw mipuiin an lo ti hman a, a nau Pu Hriata Chhangte Facebook thu post-ah pawh khan candidate a chang lo kha a vuipui tia ngaih theih tur chi kha a awm a, engpawhnise, Pu Ramzauva chu 2023 lamah bial ṭha a hmù zawk dâwn a nih i ring phawt mai ang.

Chutia Pu Zawma pawh a tlak theih tâk siah chuan Tuirial Bial (Kawnpui Bial) lamah MNF chuan an mi langsar an dah duh ta lo va, (ngam ta lova tih tur zawk em ni ang?) Pu Laldawngliana, Congress chhungkaw mi leh sâ ni leh Congress sorkar lai pawha duhsakna dawng phak an tih kha ticket an pe ta daih mai a ni. MNF hian Lok Sabha inthlan khan hetiang hian Pu C Lalrosanga kha an lo tifuh tawh a, vote hmuh dan en let khan Pathian rawngbawltu leh Officer langsar ṭhin kha sáwm lovin MNF palian nia an ngaih chu lo dah ngat se chu kum chanve pawh sorkar hmain Lok Sabha seat an chân thei mai dâwn tih a lang a, Chakma vote hlawm khan a chhanchhuak ta hram a ni. Tuna Pu Dawnga an dah pawh hi an ṭhatpui zawk theihna chu a chunga kan sawi tâk ang tho hian a hmaa hmingchhiatna lam leh mipuiin iaina tur an neih loh an rawn dah hi a ni. Hei hi an tlin theih chhan a ni a, Ruling power + mi thar hian a chakpui thei a, heti chung pawha an chak lo palh a nih chuan Kum 2023 thlir chunga major re-shuffle neih an mamawh dâwn tihna a ni.

(II) CONGRESS:-
Kum 10 chhung rorel hlim hlawl Congress hian Pu Lal Thanhawla hnuaiah leh NLUP tih fuhpui chungin Mizoramah ro an rel a, an rorel chhiatna em em a tam lo chungin huaisen taka economy siam ṭhat duh chunga zu an zawrh chu Mizo Kristian zu in ru tam tak hian a vote zawng chuan an lo duh lo leh si a, zu zawrh kha an tlak chhan lian ber a ni. An tlak chhan dang chu Pu Hawla'n kawng chhia a hmù ve thei tlat lo kha a ni leh bawk. Kawng chhiaah kan táng sup sup chungin a CM berin Silchar pawh pel lovin kawng chhiat thu an sawi te min tih khum chiam chiam kha vote nei ve tho khan an pawmpui lohna an lantir ta a ni. Congress tlak chhan dang leh chu a chhunga boruak ṭha lo leh inngeih lohna kha a ni a, Pu Hawla duhsakna dawng an tih Pu R Lalzirliana ber kha a inpu chhuak ta nul nul mai a, Congress sorkar chhung zawnga a Department hnuaia contract lian a pek, NECS neitupa car man tote a khuh hawn hnu pawhin Congress lamin ngaih ṭhat loh nachang an hre si lo va, inthlan hnaih tawhah Congress sorkar laia a tuihang hawptu liante khan MNF an han zawm dur kha chu mipui an tho suau a, hmana hnawl hnu Pu Zoramthanga pawh lo hmelṭha thar thutin Dr R Lalthangliana SEDP zawrh an awihsak duh loh pawh mipuiin an awih ta a, ZPM lah kha pawl nge an niha movement satliah tih pawh hriat loh a nih lai khan, party ruhrel lian tawh MNF an rawn lang a, an sorkar ta a. Congress chu a tlak theihna zawng zawngah an tla ta a ni.

Congress hi party lian an ni an inti hi a dik a, an tlin chhung zawng an tlin chhan erawh chu tuna MNF lama vote lehtu, neutral thle tawnho vote tho hi a lo ni. Congress tán Tuirial bial hi bial ṭha a ni e, an tih teh tlat hi a bial páwn tán chuan pawm a harsa a, 'mahsela, an vote lo hmuh tawh dante han chhut han chhut hian 2018-ah khan Congress MLA seat chang ta lova lungawi lo Pu Hmingdailova khan din thuah lo se chu Pu Joseph L Ralte hi Congress MLA a nih ngei hmel a lo ni. Chhiarkawpa Pu Hmingdailova leh Pu Joseph a Vote hmuh belh khawm hian Pu Andrew (RIP) vote chu a khum chiang hle a, MNF candidate Pu Sailothanga chu a pathumna dâwn a lo ni reng mai.

Congress hian he bial hi tunah pawh an lo inchuh nasa tiin an sawi a, Pu Chalrosanga an thlan hian Ex Minister pakhat chu a lungawi lo hle an tih teh tlat chu. By Election tlin beisei awm lohna pawh 2023 lam atan hauh lawk turin party chhung an lo insu siah siah a ni. Pu Chalrosanga hian Lunglei lamah vote 100 pawh tling lovin Pu C Lalrinsanga a hneh lo va, EVM vote-ah phei chuan a säng zawk an ti nghe nghe a, service vote-ah a tla ta a, bial ṭha tak a nei chunga a insawn daih hi a mak hle a ni. Politics group titi ah chuan Pu Thangtea bial him kha Pu Chalrosanga hian a chhuhsak tawh a, Pu C Lalrinsanga pawh hneh let thei tura an beisei laia a chhuahsan avang hian 2023 ah pawh Lunglei lam hi a hawi a chi tawh dâwn lo va, Thorang bialtu kum hlun u Pu Zodintluanga hian a chhuahsan tâk hi a hauh a, Thorang bial hi chu a tlawh khát tawh hle an tih lehzel chu maw le.

Tuirial Bial hi Pu Chalrosanga pa Pu Rothangpuia (RTP) mi hausa chet tlatna a ni a, RTP hian Thingdawl leh bualpui chhehvel ah chhungkaw tam tak tán ei zawnna an lo siam tawh a, anni ni eizawnna tling khawpa hausa an lo ni bawk nen boruak pawh a te lo hle an ti. Party dangin Congress hunlaia zu zawrhna lian neitu an ni a, mipui tana pawisa an han theh chhuah leh pawh hi RTP in zu mana an lakluh aṭanga 5% pawh ni phak lo tia an han chirh theh let ang hi chuan a boruak hrim hrim hi a vaw chhe phak lo va, Congress candidate dangin tlin chance an neih lohnaah Pu Chalrosanga ho chuan chance a nei thei a, bial mipui tam tak pawhin an rin zawng a ni an ti. Congress tan chak loh mualpho a awm dâwn lo va, tlin hlauh chuan duhthusam, tlak pawha vote hmuh ṭam chuan hlep tiin an dinhmun hi a duhawm letling thei ber ta a ni.

(iii) ZPM:-

ZPM hi party nge an nih movement tih hriat loh turin an MLA-te pawh Independent MLA tiin an chhuahsak a, kum 1987 MNF MLA te pawh kha tuna Pu Zoramthangate tiam hian MNF ni lovin Independent a thlan tlin ve tho an lo ni a, tun inthlan hi chu ZPM-in an chuh ve thei dâwn tawh a, Pu Andrew (RIP) kha chuan Independent-in a chuh a ni.

ZPM zat hi chhiar ila Congress chanve pawh chhiar tur an awm lo vang a, ZPM chuan Congress aiin MLA an ngah leh lawi si a, hei hi a hmaa kan sawi tâk neutral voter an duh lam hawi hawia thle tawn thle tawn kha an hui ṭha hle a ni ngei ngei ang chu. Mahse ZPM hian 2018 inthlan dawna Congress nunna boruak avanga mipui beiseina an chan kha an phak tawh lo ve thei tho bawk a, Tuirial Bial hi an MLA Bial sâ a lo ni bawk nen a te ber aṭanga bul ṭan a mipui lam ṭanga siam chu a harsat ṭalh tawh a rinawm tlat a ni. ZPM hi an MLA te pawh an motor a designation plate tar lo tura insawi chunga tar leh ta si an nih thu Congress pa pakhat hian châw tui berah neiin, WhatsApp Group hrang hrang ah a post darh a, an insawi ang chu an lo ni bîk hauh dâwn lo a ni thei a, hunin a la hril chho zel dâwn a ni.

Tichuan chu ZPM chuan Pu Laltlanmawia hi Candidate atan an han ruat a, Politics lamah chuan mi thar a lo ni a, kan vawi khat hmel hriatna a ni fur awm e. Chutih lai chuan a Tuirial Bial mipuite hi chuan an lo hmelhriat tawh a, amah hi khu laia hna hrang hrang lo thawk tawh, a thlawna khawtlâng tana thil ṭha lo ti tawh ṭhin a ni an ti. Zawhna lo piang ta chu Kolasib pain Kawnpui leh a chhehvêlah thil ṭha a lo ti tlut tlut hi Kolasib bial ni lova din theih a lo inbeisei ruk reng tawh vang a ni em? Tih hi a ni a, hei hi a intihrechiangte chuan 2023 tin zawnin thui tak thlirin hma a lo la tawh a, a tum aia hmain a candidate dâwn an tih teh daih chu ni. Tuirial Bial chuan an lo hre chiang tawh viau ang a, an duhzawng a nih chuan Kum 2013 inthlana Pu Joseph L Ralte ZNP a nih lai vote leh kum 2018-a Pu Andrew (RIP) vote hmuh en hi chuan Pu Tlanmawia chance hi chu a ṭha ber a ni.

ZPM hi collective leadership an tih anga President te, Leader tih leh kan la hriat loh leh a nihna tak pawh kan man phak loh Val Upa Council te rorelna hnuaia awm an ni a, Politics hian dictator ang lek leka power ngah hruaitu nge a ṭhatpui collective leadership tih kan chhut chuan hotu lu ber an awm hranna zel hi an chak zawkin a lang. Chuvangin hei del dula hotu tam lutuk hi ZPM hma lam hun kal zel atan a ṭha nge ṭha lo ang? Tihte pawh lo inchhut ve se a ṭha ang.

ZPM tán chuan chak loh hi, "A pawi lo e, 2023 nen a inzawm lo," tia thlir liam ve mai mai a rem lohna a awm a, an bial neih sâ an chân ṭhen chuan Congress leh MNF an lawm dawn teh asin. Congress chuan ZPM tlin loh tir hrim hrim hi an thupui a ni dâwn a, MNF tlin hi Congress tán tunah hi chuan a pawi lo, ZPM an tlin leh hlauh chuan Congress hi mipui hmuhah Mizorama Party lian tehnaa 3-na an nih nemnghehna a kawh dâwn avangin ZPM vote lâk hek tuma Congress ṭan lâkna hi ZPM hian an counter thiam loh chuan MNF-in MLA an neih belh ang a, chu MNF MLA thar chu MNF zinga junior ber niin tun inthlan dawna an thil intiam zawng zawng hi a bawhzui ngam bîk hauh dâwn lo va, MNF MLA senior te pawhin hna an thawk thei si lo va, chuvangin Tuirial By Election hian thil pui tak hi a khawi zawng mahin a hring chhuak lo vang.

- Lalnunmawia (Manuna)