Written by
CT Lalrinawma

Tu nge rawn pen chhuak ngam?: MIZORAM-IN "THINK TANK" A MAMAWH : TU NGE HMA LA ANG?

He ka thuziak hi tun huna Zofate zingah ti mai thei kan la awm lo a nih pawhin, ṭhangthar (next generation) lo la awm turte leh tuna lehkha zir mek, zirlaite zingah vei a, ngaihtuaha "Think Tank" dintu an lo la awm phah mial chuan, thil hlu leh lawmawm tak a ni ngei ang.

Mizoram leh Zofate hmasawnna tur leh hmalam pana kal zelna turah, ram changkang leh hnam fing zawkte'n an lo chin leh neih ṭhin, ngun tak leh chik taka thil ngaihtuah a, harsatna (problem) lo awm thei leh a chinfel (solution) leh thurawn (advise) pe theitu pawl (*think tank) kan mamawh a ni.

Doctor thiam rualte chuan natna khirh tak, nunna leh thihna inkara awm (serious critical) a awm mek chu tihdamna turin engtia hmalak tur nge, tiin chutiang natna lama thiamna bik nei (expert/ specialist) te chu inrawn khawmin, an sawiho hnuah thutlukna an siam ṭhin angin, Mizoram natna leh a chin fel dan tur (solution) ngaihtuahtu pawl "think tank" chu, tun kum zabi-21naah hian kan mamawh ta a ni.

Damlo chuan a natna hrilh nawn fo aiin, a damna tur hrilhtu emaw, damdawi a mamawh zawk a. Mizoram leh hnam, khawtlang natna sawi tur hre tak, mahse, a damdawi (solution) hre lawi si lo, luhkapui tlangsang a Ui ke tang chiau anga chiau mai mai, mahni rak raka rak ral kan tam ṭhin. Ngun tak leh chik takin, kum 100 lo awm tur hnu lam thlenga kan ram leh hnam kal zel tur hi kan ngaihtuah tlan a hun ta a ni.

ENG NGE NI "THINK TANK" CHU NI TA? ENG NGE A ṬULNA CHHAN?
Think Tank tih chu mi tam tak tan Sapṭawng thumal thar, kan hriat ṭhan loh tak a ni maithei e. Khawvel hmun dangah chuan Sorkar, Pawl, Corporate, Industry, Company, etc ten hmalakna lian tham (policy) leh thiltih (action) an neih dawnin, Think Tank an tih maite ráwnin emaw, chungte chu ráwn kher lo mah se, Think Tank te chuan a ṭhatna leh ṭhat lohna leh nghawng (impact) a neih dan turte zirchiangin, mipuiah thu an tlangzarh ṭhin a ni.

Mizoramah pawh tun ṭhangkhat liamta leh kan hun hman mekah, kan ram leh hnam, khawtlang, chhungkua leh kohhran leh mimal nun nghawng (impact) nei thei thil thleng lian tham a thleng ve ta zeuh zeuh va. Mahse, chung hunah chuan hetianga " Think Tank" tih pawl an awm loh avangin, a tlai hnuah harh chhuakin, sawi zui a hlawh chauh ṭhin a ni.

Think Tank pawlte chu Independent body niin, mi thiam leh tawnhriat ngah (experts) intelkhawmte'n sorkar, mipui leh pawl hnena ngaihdan, thurawn (idea, advise) petute an ni. Think Tank chuan political thil leh social-economic harsatna leh khawtlang nuna chhiatna leh harsatna lo thleng theite zir (research) chiangin, a pumpelh dan turte leh chinfelna (solution) a ngaihtuah ṭhin a, hriatna bik (specialized knowledge) nei an nih avangin, chutianga hlawhtlinna lo awm turin ruahmanna leh inthlunzawmna (networks) ṭha zawk a siam ṭhin a ni.

Indopui II hun laiin, "Think Tank" tih ṭawngkam hi Sipaihoten an lo hmang ṭan tawh a, sipai (military) te chuan hmun him (safe place), ruahmanna (plans) leh ral beih dan (strategics) zir chiang tur bik "think tank" an nei a, chu ṭawngkam chu kum 1960's chhovah US-ah NGO ang deuh (non-profit research organization) an din chho va, chuta ṭang chuan think tank hi hman lar chhoh niin an sawi. Kum zabi 19 laiin Great Britain-ah chuan think tank pawl ang, Fabian Society tih din a lo ni tawh a ni. Hun a lo kal zela US, Canada leh Australia, EU, etc ram ṭhenkhatah din a lo ni ta zel a ni.

Think Tank pawlte chuan uluk takin, an thil zirbingna (intellectual resorces of think tanks) turin "Research and Analysis" an neihte chu lehkhabuah te an siam a, Conference, Seminar leh Workshop te an buatsaih ṭhin bawk.

Think Tank te chuan, Research leh Data Analysis an bei nasa hle a, thil ṭobul (grass-roots level) aṭanga zirchiangin, a rah chhuah tur sawiin beihpui (campaign) an nei zui ta ṭhin a ni. Chutiang turin Doctoral degree neih a pawimawh viau laiin, zirna em em nei hran lo, a tak ngeia khawvel hmachhawntu (real world experience) neitu leh chona lo kaltlang tawhte chu an hlu thei hle bawk.

Ram ṭhenkhatah chuan, "Think Tank" pawlte hi ram hruaitute an hmang ṭangkai thiamin an Flagship Policy issue turah an hmang nasa hle. Ram chhunga hmalakna (domestic issue), security, health, tax policy, environmental issue, food security, human rights, etc atan an hmang ṭangkai ṭhin a ni. Sorkarin Policy lian tham a kalpui dawnin an lo zirchiang (research) in, a nih dan phung ṭhen hrang (analysis) in, mipuiah inhnialna (debate) awm thei turte chhawp chhuakin, sorkar policy hial pawh a tidanglam dâwrh thei ṭhin a ni. Think Tank te chu research skills neiin, professional thinkers an ni a, sorkar policy siamtute pawh an sukthlek a tihdanglamtir (influence) thei viau ṭhin.

Donatienne Ruy, Yale Jackson Institute chuan, "Think tanks chuan reasercher te chu an lehkhathiamna (academic) experience chu policy hlawhtlin theih nan, an ngaihtuahna (thinking) leh ziak (writing) chu naktuka thupui lian tak (big issue) atan an hmang ṭangkai ṭhin a, chumi atan aw pawimawh tak an siam ṭhin a ni," a ti. Vawiinah hian kan Mizo mithiam, tawn hriat neite hian Zofate hun lo kal zel tur atan aw chhuah tawkin kan hria em?

Mizoram state, India rama States zinga rethei ber zinga mi hian, tihdan phung pangngai (very traditional business model) kan zui nasa hle mai a, a hetiang a nih vang hi a ni mai thei, ram leh hnam tana development ruhrel rintlak, ṭhangthar lo la awm zel turte tana chhen fakawm kan nei meuh lo a nih hi! Chuvangin Mizoramin "Think Tank" pawl neih a mamawh ve ta a ni. Chumi turin tu nge ram leh hnam tan rawn pen chhuak ngam dawn le?

MIZO ZINGAH "THINK TANK" DIN TLAK AN AWM DAWN EM NI?
Khawvel tidanglamtute hi mi tam tak an ni ngai lo. Mi tlem te thil uluk leh chik taka lo ngaihtuah thin mi (great thinkers) te chu khawvelin an zui mai ṭhin.

Mizote zingah "Think Tank" din ve thei chu an inphal a, an ngaihtuahna leh tha leh zung an seng duh a nih phawt chuan, an awm a ni. Research and Policy Analysis tithei tur, tawnhriat ngah leh Academic lama chhuanawm kan nei ve nual. Heng Social Science, Political Science, Economics, Public Admin, Finance, Law, etc atana ṭha tak tak kan nei ve tawh a ni. Think Tank chu pawl lian tak a nih kher a ṭul lo va, "Thluak bur" tih theih tura research & analysis tithei tur a nih chuan a tawk mai. Think Tank chuan "Zoram Khawvel" in a bik taka harsatna (specific problems) a hmachhawn mek sutkian (solutions) dan tur a zirchiang ang a, Sorkar, Mipui leh Kohhran hnenah thiltih (action) dan turte chu tun maiah a hrilhin, thurawn (advise) a pe ṭhin dawn a ni. Mahse, Advocacy groups nen erawh thuhmun an ni lo. Heng Advocacy group te hi chu Industry lian tham, Corporate lian ten an rawih ṭhin an ni a, Think Tank erawh chu mipui vantlang/ a nawlpuite tana ṭha zawk tur ngaihdan, harsatna chinfelna tura phochhuaktu an ni.

Think Tank group chu Field hrang hrang : Doctors, Educationists, Lawyers, Ethicists, Political Analysts, Sr Journalists, etc, ni ṭhinten an eizawnna field-a an tawn hriat aṭanga an thawhhona tur a ni.

Khawvela Think Tank lama hmingthangte chu Brookings Insitute, RAND Corporation, The Heritage Foundation, Chatham House (EU), CATO Institute, Carnegie Endowment for International Peace, te an ni. India ramah chuan NITI Organization, ORF=Observer, Research, Foundation., CRP=Center for Policy Research., IEG=Institute of Economic Growth te an ni. US-ah chuan an Sipai General tha leh Minister (Secy) ṭha hote chu an tawnhriat avangin, Think Tank group-ah ruaiin, an thawk ṭhin.

Tu nge Mizoram leh hnam tan Think Tank din turin, "Kei heta hi ka awm e!" tia lo penchhuak ngam dawn le?

- CT LALRINAWMA