Written by
Vanlalduha
Department of Political Science, ICFAI University Mizoram

Bru raltlante hi...

Bru ho hi kum 1940 hmalam khan Mizo te hian kan la hmelhriat vak awm lo e. Kum 1940 bawr vel khan Tripura Raja chuan Bru te hnenah chhiah nasa takin a khawn a, chumi avang chuan Bru te chu Tripura sorkar lakah helin kum khat zet chu an indo phah nge nge, Bru lam an chak loh avangin Mizoram lamah mi tam tak an lo tlanchhia. Mizorama Bru lo lut te chu Mizo Lal ṭhenkhatin an lo hum a, an ram chhungah an lo chen tirhin khaw hran hial an din tir avangin khatih laia Lushai Hills Superintendent Mr A.R. MacDonald chuan Mizo Lal Bru lo humtute chu a hrem a. Chuta ṭang chuan Mizoramah Bru te hi an cheng ve ta a ni awm e. Mizoram khawii emaw laiah chuan tlema zawng chu lo cheng sa pawh an awm mai thei. Mahse 1940 hnu lam aṭang chauh hian Bru leh Mizo te hi mumal leh chiang taka kan inchen pawlh hun chu a inṭan a tih theih awm e.

Bru te hian hnam hnufual an ni tih hriain Mizoram sorkar pawhin a theih tawkin a enkawl a, Mizoram Union Territory kan nih lai pawhin vawii hnih chu seat ruat sakin MLA ṭum hnih an rawn nei ve nghe nghe a. Chutianga hma an rawn sawn ve zel avang chuan politics lamah ngaihtuahna an seng ṭan a ni. Kum 1990, June 15 khan Reang Democratic Convention Party (RDCP) an rawn din a, chu pawl thil tum chu; Reang hnamzia (culture), nunphung (custom) leh ṭawng humhalh a ni. Chu mai bakah Reang hnam hmasawnna ngaihtuah a ni bawk.

July 15, 1993 khan RDCP chuan Reang hnam tan Autonomous District Council din tur thu Press Release an chhuah a. Chutihlai vek chuan Lunglei District-a Putlungasih khuaah RDCP, Bru Student Union (BSA), Bru Welfare Committee (BWC) te chuan Joint Meeting an nei a, Political Party, Bru National Union (BNU) an din ta a. April 1997 ah Bru National Liberation Front (BNLF) an din. September 23-24 1997 ah Saipuilui-ah BNU Conference hmasaber chu neiin Autonomous District Council din tur thu an pass a. Parliamentary Committee on Petitions hnenah District Council dinna tur atan chuan Memorandum an thehlut zui ta a. He an thutlukna hian Mizote rilru a tina em em a, Oct. 14, 1997 khan Rengdila Mizo Zirlai Pawl (MZP) Conference pawhin Bru ten Autonomous District Council an phut chu an duh lohzia lan tirna Resolution a pass. MZP Resolution pass avang hian BSU hruaitute chu Reang khuaah kal kualin Mizoram chhuahsan turin an fuih ta a ni.

Chubakah Bru National Liberation Front (BNLF) te chuan 19-21 Oct. 1997 ah Reang i.e. Tuirum, Khamrang, Falkawn, Hnahthialzawl leh Damparengpuiah te kalin Mizoram Police an bei dawn a. A rang thei ang bera Mizoram chhuahsan turin an hrilh. Chhuak duh lo an awm a nih chuan an chungah eng pawh thleng se an sawi buai theih loh tur thu an hrilh bawk. Heng khua te bakah hian Rengdil, Darlak, Hriphaw leh Borai khua aṭang ringawt pawh chhungkaw 154 in an thil neih te hralhin Mizoram an chhuahsan ve bawk. Oct.21 1997 khan BNLF ten Pu Lalzawmlina, Forest Department Wild Life Game Watcher chu Persang khaw bulah an kaphlum a. A ruala Muster Roll Labourer 2 an man bakah .22 Rifle leh Wireless Set an la bawk.

He thil thleng avang hian BNLF te chuan Mizoin Reang ho an bei vak dawn tia thu thehdarhin Mizoram chhuahsan vat turin Reang ho an tihṭhaih. Chumi avang chuan Reang chhungkaw tam tak chuan Mizoram an chhuahsan.

He thil thleng bakah hian Dt.8.3.1998 ah khan Bru Student Union chuan Committee neiin Bru chenna khuate chu Mizoram sorkar laka ADC an phut tih hlawhtlin a nih theih nan Mizoram chhuahsan turin lehkha pek ni se tiin ro an rel a. Bru khaw hrang hrangah lehkha chu sem kualin March 3, 1998 ral hma ngeia Mizoram chhuahsan tur leh thupek zawm lo te chu Bru hnam phatsatu anga ngaih tur an nih tur thu te, an chungah BSU in eng tiang pawhin ti mahse an sawi buai thei lo ang a. Tin, thupek zawm duh lo te chu Mizo hnama chhiar an ni ang a, thihna hial tawk mahse BSU chuan mawh a phur lo ang tih te hriattir an ni a, hei vang hian Bru eng emawzat chuan Mizoram an chhuhasan phah bawk.

Kum 1997-1998 inkarah khan Bru National Union (BNU), Bru Students Union (BSU), Bru National Liberation Front (BNLF) te chuan Autonomous District Council an phutna atana sorkar kar nan Mizoram Bru awm te chu Mizoram an chhuahsan vek theih nan nasa takin hma an la, chhungkaw tam takin Mizoram an chhuahsan phah.

Supreme Court of India chuan Mizoram State sorkar chu Mizoram

aṭanga Tripura a Bru tlanchhia te chu a theih anga ranga an awmna ngaia la let leh turin a hriattir a, Mizoram sorkar chuan Supreme Court thupek angin theih tawpin laklet tumin a bei a, Mizoram Bru Displaced Peoples Forum (MBDPF) leh Mizoram Sorkar te chu Central sorkar kaihhruaina hnuaiah vawii eng emaw zat inbiak a ni a, mahse a hlawhtling hlei thei lo. Inbiak apiangin Bru aiawh te hian thil phut an neih belh zel a, an thil phut

ṭhenkhat phei chu Mizoram sorkar tana tih hlawhtlin theih loh hul hual te a ni hlawm.

MBDPF leh Mizoram sorkar chuan vawi 10 zet an inbiak hnuah inremna neiin a vawii khatna atan 1997-1998 a Mizoram chhuhasan te chu 16 November, 2009 ah lakletna hun neih tum a ni ta. Amaherawhchu, BNLF hruaitu ṭhenkhat an lungawi thei lo a, hamṭhatna dang phut belh an neih bakah Mizoram sorkarin Mizoram Bru awm mek te a ngaihsak tawk lo nia an ngaih avang leh sorkar hmalakna tih ṭhuanawp tumtute chuan 13 Nov, 2009 ah Bungthuam Rawlthar, kum 17 a upa, Zarzokima an that a, Bru laklet (repatriation) a ṭhuanawp phah. He thil thleng avang hian Mizorama Bru chhungkaw eng emaw zat chuan Mizoram an chhuahsan phah leh. Heti chung hian Mizoram sorkar chuan Bru te chu laklet ngei tumin a bei zel a, a hlawhtlin chho viau zel bawk. 10 May, 2010 aṭanga 17 June, 2014 thleng khan Batch 6 na thleng Bru latletna hun hi hman a ni a, hemi chhung hian chhungkaw 1542 te chu Mizoramah an lo let. Batch 6 na zawh hnuah hian chhungkaw 249 te chu anmahni duh thu ngeiin an lo kir leh tawh bawk. Kum 2015 khan Batch 7 na atan lak let tuma ruahman a ni a, mahse tumah an lo kir duh lo. Bru lakletna atana pawisa sen so zawng zawng hi central sorkain a tum a, March 2018 thleng khan cheng vaibelchhe 942.2 lai pek a ni tawh.

Mizoram aṭanga Tripura rama Bru tlanchhia te hi Bru hruaitu ṭhenkhatten hamṭhatna dawn nan hman an tum niin a lang a, Tripura hmun hrang hranga Bru awm te chu Refugee Camp-ah an hruaikhawm a, central sorkar lamah zualkoin ADC nei tham hiala tam niin an insawi ṭhin. Tin, Mizoram aṭanga chhuak ni lo, hmun dang aṭanga an Refugee Camp-a an hruai khawm te hi Mizorama lo luh ve a, hamṭhatna dawn ṭum tam tak an awm niin Mizorama NGO leh Political Party hrang hrang chuan an ngai a, 1995 electoral roll hmanga Mizoram mi dik tak endik an nih theih nan hma an la zel a ni. Bru lam erawh chuan Mizoram sorkar lakah Refugee Camp a awm zawng zawng chu electoral roll a thun turin an phut a, hemi chung changah pawh hian inrem theih lohna tam tak a awm ngeiin a rinawm.

Bru ten Autonomous District Council an phut hi tih hlawhtlin chi niin a lang lo a, Mizoram sorkar chuan ADC aiah Special Development Programme chu a siam sak zawk a, mahse hei hi a taka kalpui a ni chiah em hriat a ni lo. Hnam hnuaihnung an nih an hria a, an hamṭhatna atana an bei hi an tih awm tak a nih rualin an thil phut erawh tih hlawhtlin chi a ni leh si lo. Kan ram dinhmun thlir chung leh tih hlawhtlin ngei chi Special Development Programme te hi a taka hman a nih theih nan bei zawk se. Tin, Bru te aia Mizo hnam ngaisang hi khawvelah an awm kher awm lo e. Mizo ṭawng duh tawka hmang thei leh Mizo hming nei an ni deuh vek a, chuvangin hnam tlem Mizo te hian Israel Nationalism rilru ang pu-in kan hnamah kan lakluh thiam a pawimawh hle. Mizo luipuia kan luanpui theih chuan Mizo te hi kan tam phah ngei a rinawm.

- Vanlalduha, Department of Political Science, ICFAI University Mizoram