Written by
H. Lalramhluna (Valpuia)

Citizenship amendment bill - 2019 Hnuaiah kan him meuh em?

Khai le, ram pum titi leh lairil a luah miau si a, a thiam leh hre zawkte rawn belh leh thuam mawi atan kan thai lang ve hrim hrim teh ang. 

He bill sawi hlawh tak hian kan ṭhenawm ram Pakistan, Afghanistan leh Bangladesh a cheng mêk Hindu, Sikh, Buddhist, Jain, Parsis leh Christian sakhaw zuitu (a tum ber nia lang Hindu) te tán India khua leh tui nih theihna a hawng dâwn a, a tawi zawngin Muslim lo ho tán ti ila a sual awm lo e. A chhan berah pawh heng ramah te hian Muslim te vangin sakhuana behchhana tihduhdahna an tuar a ni an ti a, India ramah zalen zawka an awm an duh a ni ber e. 

India hi Hindu lalram, Mosolman Lalte ngam loh vanga an hnuaiah a kun leh British lo lutin Mosolman Lalte an rawn hneh tak vanga Hindu Lalram rawn in din chho leh nia sawi a ni ṭhin. Hei vang pawh hian hmanni India rama court säng ber, Supreme Court pawh khan India rama Muslim leh Hindu hmun inchuh lar tâk, Babri Masjid neitu tâk tâk zawk chu Hindu-ten an tihchhiat sak hmaa enkawltu Muslim te ni loin Hindu-te an ni e a tih phah ta kha a ni. Thusawi hrang hrang thlirin India ram hi Hindu sakhaw betute chauh awmna atan BJP leh an hnuaia pawlte hian an duh hle tih a lang thei bawk. 

He Hindu lalram din thar leh tur hian BJP chuan nasa mangkhengin ṭán a la ta a. Chak pawh an chak a, state tam takah thawhpui sawrkar a nei a. He hun ṭha hi bawhpelh phal loin CAB-19 leh Uniform civil code (hnam sakhua tihdan phung inang) India ram puma pass tumin theihtawp a chhuah ta a. CAB-19 hi Lok Sabha-in a pass ta a, Rajya Sahba-ah an pass ve leh a, a dawta pass an tum leh tur nia lang chu, Uniform Civil Code khi a ni. 
BJP lo inhmakhuazia lanna bawk chu September ni 7, 2015 khan Notification leh Order Passport Act leh Foreigners Act chung­changah siamin Pakistan leh Bangladesh aṭanga sakhaw thil vanga Dec 31st 2014 hmaa India a rawn raltlante chu document tel lo pawha an lo luh a, India rama an awm a remti daih tawh a. He CAB-19 hian an lo ruahman tawh sâ chu rawn belhin khúa leh tui nihna a pe chhunzawm dâwn ta a ni. 

Kan him meuh em: Citizenship Act kan hman mêkah hian khúa leh tui nih theih dan a chuang a, mah se chu khua leh tui nih theihna dan chu Dan loa pem lut (illegal immigrants) te tán erawh an ni ve lo thung. Mahse he CAB-19, Section 2(1)(b) erawh chuan heng ram Pakistan, Bangladesh etc aṭanga lo lutte chu he dan hnuaiah hian ‘Dan loa lut ru’ anga ngaih tur an ni lo a ti thung a ni. Hei bakah hian a awmsa section 6 leh 6A dawt a awm turin Section 6B rawn belh thar lehin heng ram kan sawi Pakistan, Afghanistan leh Bangladesh a sakhaw thlan bîk, Muslim tel loten khúa leh tui an nih theih dan tur a rawn tarlang ta a. Section 6B(4) ah erawh hriatthiam awl zawngin Mizoram leh a ṭhenawm state ṭhenkhat ILP hmang mêk leh Autonomous district council-te kan tel loh thu a chuang a. Kan läwm em em rualin läwm tur kan ni chiah em tih hi inhnial theih lai tâk tur a ni. ‘Tur a ni’ han tih dawt theih loh hian awmze dang neia pawh kual theih chang a awm ṭhin a, he Section 6B(4) ah hian 'Nothing in this Section' tih a lo lang - he chang bîk, he section bîk tihna a ni. A awmzia nia lang ta chu Sec 6B(4) - He section hian ILP hmannate leh Sixth Schedule area ami te a huam lo ang' a tihna a ni, hriatthiam awl zawngin. 

Ngaihtuahna tibuai ta chu, he section 6B(4) hian Section 6B chungchang chauh a sawi avangin Section 6B  hnuaiah leh Sec 6B in a sawifiah tel Sec 2(1)(b) leh Sec 5 angin Mizoram khúa leh tui ni thei lo mahse, he Section 6B baka CAB-19 hmanga siam thar Sec 2(1)(b) ah heng Pakistan, Bangladesh leh Afghanistan aṭanga sakhaw rawn pemte hi dan loa lut ru (illegal immigrants) ni loa ngaih tur a tih avangin CAB-19, Sec 6B angin Mizoram himin India khúa leh tui ni thei lo mah sela, a Principal Act, Citizenship Act Section 6 nâ angin India khua leh tui nihna an nei thei tho niin a ngaih tel theih ta a. Tlâng takin sawi ila, Bangladesh Chakma te hi Sec 6B angin Mizoram khúa leh tui ni thei lo mahse CAB-19, Section 2(1)(b) in 31st Dec 2014 chin hmalam ami te dan loa lut ru a ngaih tur an ni lo a tih vangin Section 6 angin India khúa leh tui an rawn ni thei tho ti ila a sual lo ang. 

Chumi vennâ tur chu CAB-19, Section 6B(4) a 'Nothing in this section shall apply to' tia an dah hi 'Nothing in this Amendment Act (CAB 2019) shall apply to Tribal area of Assam, Meghalaya, Mizoram or Tripura as included in the Sixth Schedule to the Constitution and the area covered under ‘The Inner line’ notified under the Bengal Eastern Frontier Regulation 1873' a mizo ṭawng chuan a tawi zawngin 'he section hian' ni loin 'he dan siamṭhat hian Mizoram etc a huam lo ang', tih ni thei se emaw 'Citizenship hi Sec 6B ang chauhin heng ILP hmanna leh Sixth schedule hmannaah te hian neih theih a ni ang' tih ni se chuan he CAB-19 hian Mizoram leh North East ṭhenkhat min huam lo kan ti chiang thei chauhin a rinawm. 

Chutiang anga ziah a nih si loh vang chuan court ah inkhing ta ila Section 6 angin Citizenship kan dil theihlohna a awmlo ti a an tán ngei ka ring a. Engtinnge kan mithiamten in chhan let ang le? Chuvang chuan he CAB hnuaiah kan him tia sawi dawt hi a rem lo niin a lang ta a ni. He dan hnuaia khúa leh tui nihna diltu chu a chanvo chhuhsak tur a ni lo tih chiang taka a inziah bawk avangin he CAB-19  min tellohna section niloin Citizenship Act Section 6 anga khúa leh tui nihna an rawn dil chuan kan pek angai dâwn niin a lang ta a ni. 

Citizenship lo pe kher lo pawh ni ila, CAB-19 in a siamṭhat Sec 2(1)(b) ah leh siamṭhat a nih hma September ni 7, 2015 a Central sawrkarin Notification leh Order Passport Act leh Foreigner Act chungchanga a siamah document tel loa an lo luh a remtih avangin dan loa awm in ni e, tiin kan nawr let thei dâwn chuangin a lang lo lai te hi kan ram tana a himlohna lai leh pawi em em a ni. Khúa leh tui nih dil lo pawhin an awm reng thei tho ti ila a sual awm lo e. 
He dan hi Mizoram sawrkarin kan tán a ṭha tawk tia a thlawp a, dana kan pawm dâwn a nih rau rau chuan a dan a inziak angin December ni 31, 2014 chin hma lama Chakma foreigner awm zawng zawngte hi CAB an pawmpui tâkin Mizorama an awm a remtih loh vangin Dan angin a um chhuak nghal tur a ni ve thung ang. 

Enge a nghawng tur: Sakhaw ṭhenkhat rualin Hindu tam tak India-ah an rawn lut ang a, chu chu BJP tana vote bank ṭha lutuk tur niin Hindu Lal ram lian leh chak dinnâ tur ni berin a ngaih theih. Entirnan Mizoram khawtlang lamah chuan an tam vangin Chakma MLA kan neih ngei ngei ngai ta ang deuh saw a ni chho dawn. Chutih hunah chuan keini sakhaw tlem leh hnam tlem zawkte dinhmun chu a ngaihtuahawm ngawt ang. CAB vanga kan 
ṭhenawm state-ah an luh theih si chuan Mizoram hnam tlem leh ram awl zau tak nei hi kan him bîk a rinawm lo. 

Eng vangin nge North East kan ṭanrual a ngaih: Sawrkar laipui hian British ho tihdan 'Ṭhendarh la awp bet rawh' tih zulzui nia ngaih theihin state ṭhenkhat lawmna a siam a, a 
ṭhen an ṭap a, ṭangrual thei loa min siam a tum a ni. Kan North East MP te vote kaltlangin ṭangrual thei loin min siam mek bawk. North East a chengte hi state te tâk te te kan ni a, kan ṭanrual loh chuan awlsam taka thlem leh vau a, hneh theih kan ni. Vawiinah kan him nia a lan lai leh ṭhenawm state an ṭah laia lawmthu sawia vote kan pek hian nakinah kan mangan ni-ah ṭhenawm state-ten lawmthu sawi a, vote min pek khum ve chuan a pawi hle ang. 
Chuvang chuan North East state hrang hrangte kan him kim hma chu kan ṭanrual a ngai a, ILP dinhmun a derthawn laia ILP nei ve lo North East state-ten min ṭán tlat nâ kha i hre reng ila, ṭangho zel ila chumi atana Mizo zirlaite ke pen hi i thlawp zel ang u. 

Article 371- G: He Article 371-G, India leh Mizoram inremna zulzuia Mizoram dinhmun ziah lanna vang hian him hle-ah kan inngai ṭhin a, mah se Jammu & Kashmir chungchanga India Danpui sawi danglam a nih dan thlir khan theih loh a awm lo tih leh Parliament MP 2 (LS 1, RS-1) kan neih ve tawk tawk nâ a, BJP an khah hmur si chuan min ṭhiah sak thei tih hria-in, inven hmasak a hnu a, tih dam leh tum aiin a ṭha tih kan hriat thar a ngai a ni. Hetiang taka Hindu tamna rama hnam tenau leh sakhaw tlem zawkte kan him leh kan zalen theih nan hian Mahatma Gandhi te, BR Ambedkara te, Nehru a te, Sardar Patel vallalbhai a te leh mithiam tam tak khan India Danpui (constitution) kha uluk takin sakhua leh chi zawng zawng huapin an duang a. He CAB hian he India ram sakhaw tihbîk nei lo leh zalenna ram, pangpar huana pangpar chi hrang hrang mawi tâka ṭo zànâ hmun hi a thliakin a pawt phawi ang tih a hlauhawm takzet zet a. Khawvela democracy ram liam ber dinhmun mawi leh ropui tâk chu sakhaw la vung pawlte avangin sawinghinin a awm mêk niin a ngaih theih. 

Heng dinhmun hlauhawm tâk lo thleng thei thlirin CAB-19 lo thlawp ve hi sakhaw tenau Kristiante pawh tela dan chep telh telhnâ leh Hindu lal ram zauhnâ atana lo puihna leh kan rama Chakma luh phalna a ni ti ila a sual lo maithei. CAB-in min huam emaw huam lo emaw, chumi piahlama pawimawh chu, India ram Danpui kalh, independence aṭanga kan nihna leh zahawmna leh sakhaw tihbîk nei lo ram kan nihna, Supreme Court pawhin India ram ruhrel nia a sawi secular state kan in tih fo nâ khawih chhe thei thil a nih vangin kan do a ngai a ni. Heng thil hi insawiṭhaihna ni loin thil thleng thei a nih vang a ni. 

BJP thil tum ber chu India ram hi Hindu Rashtra (Hindu Nation) a siam a ni a, hei hi thup theih miah loh a ni. An party manifesto-ah pawh Ayodhya-ah Ram Mandir sak an duh leh tum thu an dah ngat a ni. Chuvangin, CAB-19 hi Hindu Nation siamna tura an hmanrua pakhat Hindu Nationalism tiphurtu tur a ni a, hei vang hian Mizoram kohhran hrang hrangin India ram hmun hrang hranga Mission fields kan neihnaah kan missionary-te tan harsat a siam thei dawn a. Mizoram leh ILP areas leh 6th Schedule areas-ah te tunah la hmang ve lo pawh ni mah ila, Mizoram pawna Chanchin Ṭha kan hril zelna tur tiṭhuanawptu a ni ngei dawn tlat a ni. Kristian ten CAB-19 hi kan support lo hrim hrim tur a ni. 

Sakhaw zalenna te, mitin intluktlanna te hi a hlu a, inzahthiam tawn taka vawn nun i tum zel ang u. Khúa leh tui nihna (Citizenship) erawh Union list an tih, central-in state rawn loa a pass theih a nih vangin kan MP te lo chuan tih theih kan nei lo hle thung. A theih chen chen India nih phung vawn him nan leh kan ram tán do zel phawt ila, India Rama Hindu in an sakhua leh sawrkar kal kawp tir an tum, midang tana a him loh dan kan hmuh leh hriat ang hian he Mizoramah ngei pawh hian kohhran leh sakhaw hrang hrangten zalenna leh intluktlanna kan neih zel theihnana mipuite kan ṭánrual a ngai a ni. 

- H. Lalramhluna (Valpuia), 
Champhai