Written by
Lalthakima
MacDonald Hill, Zarkawt

CBSE BIHCHIANNA

Mizo te hian Central Board of School Education (C.B.S.E.) hi kan la hmelhriat tam lo hle niin a hriat a, chuvangin, tunlai Mizoram Board of School Education (M.B.S.E.) lamin H.S.L.C. (Class X) results a tih chhuah denchhenin, nu leh pa leh zirlai tam takin kan lo tangkai pui theih mial takin ilo bihchiang dawn teh ang.

India ramah hian pawl 12 (10+2) hnuai lam zirna enkawltu ti mai ang, Board hrang hrang a awm a chungte chu :

1. Central Board of Secondary Education (C.B.S.E.).

2. Council of Indian School Certificate Examination (C.I.S.C.E.) - he council hian India ram pumah Class X level Examination 'Indian Certificate for Secondary Education’ (I.C.S.E.) leh class XII tan 'Indian School Certificate’ (I.S.C.) te a buatsaih ṭhin.

3. International Baccalaureate (I.B.),

4. International General Certificate of Secondary Education (I.G.C.S.E.) leh

5. State Board-te (Mizoramah chuan Mizoram Board of School Education (M.B.S.E. kan neih ang hi)

Heng school board hrang hrang te hi kan sawi kim vek hman dawn loh avangin C.B.S.E. chauh hi kan thupui ang hian kan luhchilh rih phawt dawn a ni.

C.B.S.E. chu enge?
India rama education board din hmasak ber chu kum 1921 a 'Uttar Pradesh Board of High School and Intermediate Education' a ni. Kum 1929 ah India sorkarin 'Board of High School and Intermediate Education, Rajputana' a din leh a, tichuan hun lo kal zelin kum 1953 ah 'Central Board of Secondary Education' tih a lo ni ta a ni.

C.B.S.E. chu India sorkar laipui hnuaia ram pum huap mai pawh ni lo, ram pawn thlenga Class 12 hnuai lam zirna enkawltu - 'board of education' pawimawh tak New Delhi, India a Headquarters nei a ni a, North East bikah chuan Guwahati-ah Regional Headquarters a awm bawk. India ramah hian kum tin 'final examination' Class 10 tan 'All India Secondary Examination' leh Class 12 tan 'All India Senior School Certificate Examination' March thlaah a buatsaih thinin May tla tawp lamah results hi tih chhuah thin a ni.

Tunah hian India ram chhung bikah C.B.S.E. zawm sikul (affiliated schools) hi sorkar sikul leh private sikul te huam vekin sikul 19,316 vel leh ram dang 25 ah sikul 211 vel a awm mek. Chung sikul ṭhenkhat te chu kan hriat theih dan turin Mizoramah chuan heng India sorkar laipui hnuaia Kendriya Vidyalaya sikul (Kendriya Vidyalaya Sangathan) Champhai, Ṭhuampui, Aizawl leh Mizo­ram University etc., a mi ang te, Jawa­har Navodaya Vidyalaya (JNV) sikul Thenzawl, Thingsulthliah, Mamit, Khawzawl etc., a mi ang te bakah Mizoram sorkar hnuia sikulah chuan Mizoram Institute of Comprehensive Education (M.I.C.E.) hi C.B.S.E. zawm sikul (affiliated school- C.B.S.E. School No. 5902 a ni) awm chhun a niin Class XI leh XII bikah phei chuan tunah hian Arts leh Science zirna an nei mek a ni.

C.B.S.E. ṭhatbikna te:
1. Standardised curriculum: C.B.S.E. hian a hnuaia sikul awm zawng zawng - affiliated school-te chu NCERT (National Council of Educational Research and Training) standardised curriculum hmang vek tura tih an ni.

2. India ram hmun hrang hranga pem/ insawn kual ṭhin tan a ṭha: A chunga mi anga affiliated sikul zawng zawng India ram chhungah ringawt pawh sikul 19,316 vel zet a awm avangin zirlai tan khawi hmunah pawh C.B.S.E. sikulah chuan a insawn/ transfer theih mai bakah, naupang ten sikul sawn avangin harsatna an nei ve lo nge nge.

3. Standardised textbooks: Textbooks rintlak NCERT buatsaih hman a ni.

4. Zirlai tan inthlahdah a har: Half yearly examination leh final/ year ending examination inkarah periodic/ unit test a awm ṭhin avang leh heta an marks te hi an khawl avang leh final exam result-ah belh a nih avangin zirlaite tan inthlahdah a thiang lo.

5. Mizoram pawna college admission zawng tan a ṭha: Heti khawpa sikul tam leh India ram pum huap a nih avang piah lamah C.B.S.E. curriculum leh syllabus-te hi a ṭhat tawk em avangin India ram hmun hrang hranga college admission atana entrance examination buatsaih ṭhin tam tak hian C.B.S.E. Syllabus zul zuiin zawhna an siam tlangpui. Tin, India rama college hrang hrang hian C.B.S.E. results hi an recognised avangin nasa takin admission chungchangah awlsamna a thlen.

6. Engineering leh medical lama kal duh tan 'chance' a ṭha: Science leh Ma­the­matics ngai pawimawh a, a in sawr bing avangin zirlai naupang tan thil ṭangkai tak a ni.

7. Competitive Entrance Examination hrang hrang atan a ṭangkai: All India level-a inelna hrang hrang heng - Joint Engineering Entrance (JEE) examination, National Eligibility cum Entrance Test (NEET) etc., te hi C.B.S.E. syllabus zulzui (pattern) a duan leh buatsaih ṭhin a ni. Napangin C.B.S.E. hnuaia a zir a, syllabus a thiam hle chuan mark sang tak tak hmuh theihna a awm.

Mizoram Institute of Comprehensive Education (M.I.C.E.), Mizorama thawk, an Science lecturer leh JEE leh NEET vel atana Mizo naupangte coaching pe ṭhin chuan, "JEE, 2018 Exam-ah khan mizo naupang, Mizoramah na na na chuan a thiam thei ber a kan ngaih pawhin All India level-ah chuan marks 95 out of 360 a hmu pha ṭawk" tiin a sawi a, hei hi a percentage zawnga chhut chuan 26.4% chauh a ni. He naupang hi C.B.S.E. chhulchhuak chu ni ta ngat sela chu hei ai hian a hmuh san ngei ka ring!

JEE, 2017 ah phei chuan Mizo zinga hmu sang berin 85 out of 360 a hmu a, NEET, 2017 ah Mizo naupang ti ṭha berin marks 370 out of 720 a hmu a, chu chu 51.4% hmu ang a ni. (He thu ziah lai hi chuan NEET, 2018 exam result a la chhuak lo). Naupang thiamthei, zir peih leh taima deuh deuh te hian C.B.S.E. school te hi bawh deuh deuh thei se a va ṭha dawn em!

8. U.P.S.C-in Civil Services Examina­tion a buatsaih ṭhin atan a ṭangkai: Point no.7 a kan sawi tak ang deuh chiah hian Union Public Service Commission (U.P.S.C.) in exam hrang hrang a buatsaih ṭhinah hian C.B.S.E. chhulchhuak te tan nasa takin awlsamna a siam an ti; a chhan chu C.B.S.E. hian standardized curriculum an hman mai bakah an textbook-te hi N.C.E.R.T. duan leh buatsaih te an hman avangin a rintlak a, chung lehkhabu te chu U.P.S.C. exam-a in ziah tlin tumte chhiar atana recommend a nih fo ṭhin avangin Science chauh pawh ni lo Arts zirlai te tan pawh C.B.S.E. Syllabus lo hmelhriat leh lo chul nel hi thil ṭangkai tak a ni.

9. Language subject bikah: Language bikah pawh English leh M.I.L. bakah Hindi zirlaite tan a awm mai bakah 'the four language skills - listening, speaking, reading and writing' te hi ngaih pawihmawh a ni. An reading skill tuai hriam nan long reading text an nei a, an listening leh speaking skill te ASL (Assessment of speaking and listening) hmanga endik ṭhin a ni a, heta an mark hmuh te hi final-ah belh a ni ṭhin. Writing skill classroom-a an zir ṭhin bakah periodic test-ah te, half-yearly exam-ah te zirlaiten practice-na hun an nei a, heng aṭang te hian an hmasawn dan chin zirtirtute tan a hriat theih a, a ṭul dan ang a zirin zirtirna kalpui ṭhin a ni. C.B.S.E. ah chuan hriatthiamna (comprehension) hi an ngaihpawimawh em avangin hrethiam lova zirlai vawn tawp a, exam-naa ziah chhuah ve leh tawp ang chi (rote learning) hian hmun a chang meuh lo.

Eng education board pawh nise naupang hmalam hun a zirin ṭhatna lai leh ṭhat lohna a awm ang. Kan han sawi tak tlem te aṭang khian kan zir leh zelna tur leh kan thil nih tuma zirin eng board hi nge ṭha ber ang tih kan en thiam theih nan kan ti a ni. Class X emaw Class XII emaw an zir zawh hnu a, an zir zawm leh zelna tur a zira ngaihtuahna kan siam thiam theihna tur atan - a bik takin Mizoram pawna kan fate zir zawm tir zel tumte tan leh JEE, NEET etc bakah Competitive Exam beih tir tumte tan chuan C.B.S.E. curriculum leh syllabus lo chul nel hmasak tir chu thil finthlak tak a nih ka ring.

- Lalthakima, MacDonald Hill, Zarkawt