Written by
Emanuel Hrahsel

Raltlante chunga India mawhphurhna U.N leh Ram Danpui mit aṭangin

Kan hriat ṭheuh angin Burma ram chu kumtir lam February ni 1 ah mipui thlan sawrkar chu sipaiin paihthla in thuneihna an hnehchhuh a, military coup thlengin mipui lamin an pawm thei lo a, ram a buai chhunzawm ta a, vawiini thlengin an la buai a, fel mai thei hmel pawhin an lang rih lo. Chumi buaina kal zelah sipai leh anmahni eptu, mipui thlawp sawrkarte inepna ṭang tak leh, silaite chelek a ralpui beiha ram khat leh ram khat an inbeih chhunzawm tak zel avangin an ṭhenawm ramah te an mipuite an raltlan ta hlawm a.

Keini a ram depa awm Mizoramah pawh an ram buai tir lam deuh aṭangin raltlan kan nei reng a, hun engemaw ti aṭang phei kha chuan buaipui tham fe kanlo nei ta a, atir lama rawn chhuk let leh ta te chu awm bawk mah se, vawiin ni thlengin rawn chhuk belh an awm reng niin alang a, an la awm belh zel rih dawn pawh niin alang.

Raltlan zingah hian ram hruaitu, Parlia­ment member te leh Chin State rorel khawl member te pawh an tel niin a lang a, an vaiin mi 27 vel, an zingah hian hmeichhie Parliament member pathum an tel bawk.

Heng kan unau raltlante hi Aizawl hmun ṭhenkhata dah khawm an ni a, a ṭhen chu an chhungte bel leh a tam zawk chu kan khawchhak tlandung khuaten an lo mikhual hlawm a ni.

Vanglaini October 19, 2021 chhuakah chuan Hnahthial District ringawtah 2,234 raltlan an lut tawh tih tarlan a ni a, heng bakah hian Police lamin an nihna leh awmna hmun an finfiah theih mi 11,290 zet awm tawhin, an nihna leh address mumal taka kan police ten an la chhinchhiah theih loh mi 1,518 vel an la awm mek bawk a ni.

State sawrkarin raltlante zinga naupang sikul kai rualte sikul an kai dan tur a ruahmanna te, tin Thingsai khuaten anmahni khaw chhunga raltlante tan Raltlan Ration Card te siamin, raltlanten an mamawh ei tur an hmuh theih nan ruahmnana te an siam tih, chanchin thar lam aṭangte a hmuh tur awm hi a lawmawm em em a ni. Heng lo pawh hi a thlengtu khuaten nasa taka an chhawmdawlna a awm bawk ang, kan pi leh pu hun ata mikhual tih hnawn loh kan la nunpui hle niin alang. Mahse hetianga keinin kan tih theih tawk kan tih a, kan tan rualna hian eng chen nge a daih ang?

Hetianga kan ṭan tlan lai hian sawrkar laipui lam chuan kut min kuangkuah san niin a lang si, state sawrkar lam aṭangte leh District thuneitu lam aṭangte raltlante buaipuina tur sum bik a awm loh thu hriat tur a awm fo a, anni tana sum saction awm thei bawk si lo chu engtiang chen nge kan khawchhak tlangdung khuate an tan reng theih ang, kan hriat loh pawhin an lu a hai ru tawh viau maithei.

Khawvel hmun tam takah raltlante dinhmun hi a ṭha lo em em ṭhin a, an tam tham phei chuan an raltlanna ram te tan phurrit an lo ni ve bawk ṭhin. Chaw kawpuar ei tur an hmu loin anmahni nunna ngei pawh a ram neitute lakah a him lo em em ṭhin a, hemi hria hian khawvel ram in zawmkhawm te chuan khawvel huap mihring in dawnsawn dan tur, United Nations Refugee Convention 1951 leh 1967 Protocol te pawh an lo duang chhuak tawh a ni. He dan zam hi India chuan ziaka pawmpuitu signatory a nih ve loh thu thuchhuah saimin, tuna kan unau raltlante chungah pawh in kam lawk nan a hmang niin a lang.

Government of India, Ministry of Home Affairs (NE Division) No. 19/20/2020-NE. II Dated 10th March 2021 a North East Chief Secretary te hnena lehkha a tihchhuah point No. 5 ah chuan, State leh UT te chu ramdang mi raltlan nihna ‘refugee status’ pethei annih loh thu leh, UN Refugee Convention 1951 leh 1967 Protocol signatory a nih loh thu hi a tarlang a. Mahse hetiang a nih avang hian raltlante hi a kut duh loh ngawt theih a ni em? United Nations beiseina aṭang leh Ram Danpui aṭang i han thlir teh ang.

Kum 2017 chho a Rohingya te Burma ram sipai beihpui thlakna avang bawka a ram ṭhenawma an raltlan khan India ramah te pawh engemaw zah an rawn raltlan ve a ni tih kan hria a. Khami ṭum khan Sawrkar laipui chu UN Refugee Convention 1951 leh 1967 Protocol ziaka pawmtu a nih loh thu bawkin India ram rorelna insang Supreme Court-ah a insawifiah a. Supreme Court in sawn chhuah tur thu deportation a chuah ta a nih kha.

Khami ṭuma India thutlukna chungchang, The New India Express palaiin United Nations High Commmissioner for Refugees (UNHCR) India headquarters, New Delhi zawhna a zawhna UNHCR in a chhanna chu “Raltlan an mahni rama dinhmun hlauhawm a awmte thawnlet lohna dan hi khawvelin tihdan, chindan phung sa (International Customary Law) a kan neih a ni a, UN Refugee Convention 1951 leh 1967 Protocol ziaka pawmtu nih loh pawha khawvel ramtena an mawhphurhna sa a ni. Chumi loah pawh, India chu United Nations hnuaia mihring dikna chanvo humhalhna in kaihhruaina dan zam hrang hrang, International Covenant on Civil and Political Rights ah te, Convention on Elimination of all forms of Discrimination against Women te, Convention on the Rights of Child te a pawmtu (party) zingah a tel a ni” tiin India chu raltlante hawisan thei a nih loh thu in a lo chhang.

May thla khan Manipur High Court chuan, Mynmar mi Manipur ram chhung lut, UNHCR New Delhi pan tum te puitling mi pasarih leh, kum 18 la tling lo mi pathumte chung changah thutlukna a lo siam tawh a, - ‘India hi UN Refugee Convention ah te tel ve lo mah se Universal Declaration of Human Rights 1948 leh International Covenant on Civil and Political Rights 1966 te pawmtu a nih avang te, leh ram Danpui a kan dikna chanvo Article 21-na, ram neitu te leh ram pawn mite pawhin kan inṭawm ‘Mi tumah an mimal nun leh zalenna laksak/ chhuhsak theih a ni lo’ tih hian raltlante chungchanga khawvel ramte insuihkhawm dan zam UN Refugee Convention thupui ber pakhat ‘mi tupawh a tlanchhiatsan tak ram, atana dinhmun ralṭitna ramah thawnlet loh tur (non-refoulment principles)’ a ni tih thupui hi he danpui chhunga mi hi a ni a lo ti a ni.

He dan khua leh tuite leh khua leh tui nihna nei lote pawhin min ṭawmpui theih, Article 21 na hi Supreme Court hian vawi tam a hrilhfiahna a tichhuak tawh a. Maneka Gandhi v. Union of India 1978 ah chuan inhumhimna dikna chanvo (Right to Shelter) te, inman/inkhung hranna laka dikna chanvo (Right against solitary confinement) thlengin he danpui chang 21 na ah hian a khung a, heng mimal nun leh zalenna dikna chanvo, ziaka dan awm hmanga lak bo theih tih pawh chu a dan tlawhchhan tura chu a rinchhan tlak em, a dik em, thil awm a ni em (fair, just and reasonable) tih buk tur ani a ti a ni. March ni 26 khan Manipur Home Department chuan Burma raltlante dang tur leh camp te an tana siam lo tura DC te hnena thupek a tih chhuah chu ni 29 ah insawifiahna lekha ati chhuak lehnghal a ni. Khi Manipur High Court thu tlukna support zawng khian Gujarat leh Delhi high Court chuan thutlukna an lo siam ve tawh bawk.

Kan han tarlan takte aṭang khian, kan unau raltlante kan dawnsawn dan chu eng pawh nise, kan in unauna (Mizo brotherhood) a ni emaw, mihring leh mihring kanin lainatna (hmunanitaran ground) a ni emaw pawh nise, khawvel huap ramte inzawmkhawmna U.N dan zam aṭangte India hi raltlante chunga zah ngai tura beisei leh phut a nih piah lamah, India Danpui aṭang ngei ngei pawha a tihtur niin a lang.

Fazal Abdali, Rohingya te ai awha Supreme Court a dinsaktu chuan ‘Danlo a pem te, dan lo taka ramri kante chu an awm thei e, mahse engtin nge mihring hi dan dik lo a nih theih’ ‘How can a human being be illegal? There can be irregular migrants or undocumented migrants, not illigal human being’ tiin a rinna ṭawmpuitu Rohingya Muslim te alo ṭan tawh a, keini pawh kan MP Pu K. Vanlalvena’n Parliament zero hour chuhin alo aupui tawh a, ṭawngkam pawh thluaithlum lem lo a “Kan unaute an ni" (They are our brothers) alo ti te kha ṭanawm tak a ni.

Kan unaute tan hian helai tualchhunga kan tih theih chin kan tih hnua kan tih theih bak a thleng a nih pawhin thuneitu sang zawkte hian min bengkhawn ṭhat sak duh lo a nih pawh a ngenngawl taka thlen an ngaihna hmuna dilpui a ngensak hi kan dikna chanvo a ni. Kan tarlan takte en khian sawrkar laipui hi raltlante laka kut sil ngawt thei niin alang lo.

- Emanuel Hrahsel