Written by
R. Lalnunkunga

Dictionary keu tam a ngai

Kan tui emaw, tui lo emaw, English thumal awmzia hre tama a hman dan (usage) thiam tur chuan dictionary keu tam a ngai. Zirlai tam tak hi chuan kan dictionary neihte hi kan lehkhabu bawm mawitu leh cheina (decoration) chi khatah kan hmang ta mai emaw tih a awl. Kan ban phak renga awm pawh hi kan awl mawh vak lo niin a lang. Kan thil chhiar leh mita kan hmuh leh benga kan hriat Sap ṭawng thumal tam tak, a awmzia kan hriat lem lohte hi dictionary kan keu hnan zel loh chuan, a awmzia han hriat ngawt ngaihna a awm lo.

Sap ṭawng hi pianpui ṭawnga hmang (native speaker) kan nih loh miau avangin thumal awmzia hre tur chuan dictionary keu ngun a ngai bik tlat. Hetianga ti tur chuan taihmak pawh a ngai hle. Chuvangin, eng ṭawng pawh zira thiam nal hle hi chu mi taima an ni tlangpui. Ṭawng zir hi mi taima hna tihna a nih chu.

Zirlai kan nih chuan kan zirlaibu-a English thu inziak tam tak chu a awmzia kan hre lo ngei ang. Chutiang hunah chuan chung thumal awmzia chu hriat chakna kan nei tur a ni. Hrethiam lova Sap ṭawng tawng pawng vawn (memorize) ri ngawt chu, vaki ṭawng zir ang chauh kan ni tihna a ni. Hetiang hunah hian taima taka thumal awmziate hi dictionary-ah zawng chhuakin, a theih phei chuan chung a hrilhfiahnate chu thumal bulah emaw ziak zel thei ila a ṭha hle.

Tunlaiah chuan mi tam zawk chuan smart phone kan nei ta fur mai a. Hei hi ṭawng zirlaite tan chuan vanneihna a ni. Awlsam takin Internet kal tlangin dictionary app. te pawh download zung zung theih a ni ta a. Tin, online dictionary ṭha tak tak hman tur a awm zel bawk. Online dictionary tam tak zingah zirlai tan chuan Oxford Advanced Learner's Dictionary te, Cambridge Advanced Learner's Dictionary, etc. te hi an ṭangkai hle. Online dictionary ṭhatna chu dictionary, khawla chhut (print product) a thumal leh entirna (example sentence) leng ve ta lo ho hi online version-ah chuan tam tak dah a ni thung a. Tin, online dictionary-ah hi thumal thar leh ṭawng kauchheh (idioms and phrases) thar tam tak, kum tela lo piang ve reng te hi seng luh zung zung a awlsam vang hian a thar lam (update) bik bawk.

Learner's Dictionary
English dictionary hi a chhah nazawng hi zirlai tana siam a ni vek lem lo. I English dictionary hman laia thumal hrilhfiahna i en a, a hrihfiah dan i chhiar a pawha i hriat thiam loh va phek dang i keu kual phah chiam chuan kha i dictionary hman lai kha i tan a sang lutuk tihna a ni. A aia awlsam zawk i hman a ngai a ni. English dictionary-ah hian chutiang atana hman tur a bika siam a awm a. Chu chu Learner's dictionary an tih hi a ni.

Hetiang Learner's dictionary hi zirlaiten an hriat thiam theih dan tur ang bera mi thiam rualin an siam a ni a. Thumal hrilh­fiahna (defining vocabulary) pawh hi thumal 2000-3000 vel hmanga siam a ni thin a. Pu Zomawia Khiangte sawi ang hian Learner's dictionary-ah chuan Oxford Advanced Learner's Dictionary hi khawvel pumah pawh hralh kal bera sawi a ni thin a, English zirlai tan chuan neih ngei ngei tur chi a ni.

Tin, he dictionary hi an update ṭha a, edition thar a chhuak ṭha hle.

Longman Dictionary of Contemporary English te, Cambridge Advanced Learner's Dictionary te, Collins Cobuild Advanced Dictionary te hi kan hmuh mai thei an ni hlawm. Tin, American dictionary zingah Merriam-Webster's Advanced Learner's Dictionary hi ṭha tawk tak a ni bawk. Amaherawhchu, eng dictionary mah hi "a ṭha ber, a kim ber" tiha han sawi theih a awm lo. A chunga kan sawi lan te erawh hi chu khawvel huapa Learner's dictionary standard ber berte an ni hlawm a, zirlai tan chuan kan nei vek thei a nih loh pawn heng zinga pakhat tal hi neih ngei ngei chi a ni.

Updated/ Revised Edition
Hei hi dictionary hmang ten kan ngaihpawimawh ngei ngei tur zing a mi a ni.

I dictionary hman laiah khan heng thumal ‘YouTube’, ‘Twitter’, ‘live-stream’, ‘podcast’, etc. te hi a awm lo a nih chuan i dictionary hman lai kha revise a ngai tawh tihna a ni. Ṭawng (language) hi thil nung anga ṭhang leh che reng a ni a. Thumal leh tawngkauchheh thar hi a piang ve reng a, tun hmaa hman ṭhin pawh tunlaia hman a nih tawh loh chuan tawng hlui (archaic/ outdated) ah a chang ve zel mai bawk. Chutiang lo dan tum emaw, tawng hlui thar thawh leh tum chiam pawh hi mithiam tam tak chuan thil theihah leh tih chiah an ngai lem lo bawk.

Thumal thar lo piang ṭhin hi dictionary siamtute hian an lo chhinchhiah kiau a. A lo chhuah ṭan dan (word origin) te chhuiin, mi tam zawkin an hriat thiam tlan leh ziaka dah a niha hman ṭhan a lo nih takah chuan dictionary-ah seng luh a lo ni ta ṭhin a ni. Hetianga mumal taka tih a nih vang hian thumal thar nia kan hriat zawng zawng erawh dictionary-ah hian hmun an chang vek lem lo.

Chuvangin, dictionary kan hman hian chhut thar leh ennawn ṭhin hi a ni em tih hi ngaih­tuah tel a ngai fo ṭhin. Hetiang­ah chuan a chunga kan tarlan zingah Oxford Advanced Lear­ner's Dictionary hi kum 5 danah revise ṭhin a ni a, tuna hman mek hi 9th edition niin kum 2015-a chhut a ni. Online dictionary lam phei chu update ṭhat a nih avangin hman a man hla hle.

English-English Dictionary
Pu Zomawia'n, "Dictionary siamtu chu a ṭawng neitu (native speaker) a ni ngei tur a ni," tia a sawi hi a dik thui hle.

Tin, ṭawng hi thiam tak tak tur chuan kan mit leh bengin chu ṭawng chu a hmuh a, a hriat tam a ngai. Chutiang chiah chuan, English pawh hi thiam nal tak tak tur chuan English-English dictionary kan hman ngei ngei a ngai. Pawl hniam lamah English-Mizo kan hmang a nih pawn high school level-ah chuan English dictionary ngei hi rin rawlah neih a hun tawh.

English-English dictionary hman ṭangkai bikna chu thumal kha English veka kan hriatthiam hian mahni ṭawng a lehlin (translate) kher a ngai tawh lo va. Chu chuan kan ṭawng zirah nasa takin minpui a. Thil sawifiah danah minpui a, kan hriat loh hlanin grammar min thiam tir a, ziakah min puiin kan ngaihtuahna thleng hian English-in min ngaihtuahtir ṭhin.

Ka theihnghilh leh mai ṭhin
Hei hi Sap ṭawng zirlai tam zawkten kan thiam theih loh chhuanlama kan hman tam ber pawl a ni. Kan thu chhiar leh ngaihthlakah thumal kan hmuh ṭhenkhat hi chu "hei hi chu ka hriat/hmuh hnu a ni ngei mai. Mahse, ka theihnghilh leh tawh," kan ti fo ṭhin. Mi thiamte chuan kan thil vawi khat hmuh leh hriat te hi za-a 80 lai hi kan theihnghilh leh mai ṭhin niin an sawi.

Hetiang chiah hian Sap ṭawng thumal/ tawngkamte pawh hi a ni ve a. Thumalte hi hre reng tur leh thiam taka hmang tur phei chuan a tlem berah vawi 30 tal hmuh leh chhiar/sawi a ngai niin an sawi. Hetianga kan tih peih phawt chuan nasa takin kan ṭawng zirah minpui ngei ang.

Thumal hian thil a tithei a, ngaihtuahna min siam ṭhin. Thumal hman tur (vocabulary) ah mi a hausak chuan a ngaih­tuahna hman leh sawi chhuahah nasa takin a pui ṭhin. Chutiang kawnga min ṭanpui vartu hnai reng chu dictionary hi a ni a. Dic­tionary kawm ngeih la, thumal hi i duh duh huna i hman theih tur khawpa chiangin belin chul nel la, a neitu ni ang che.

- R. Lalnunkunga