Nipah Hrileng!
Nipah hri vanga thihna!
Tun hnaiah Nipah hrileng vangin India chhim tawp Kerala khaw pahnih Kozhikode leh Mallapuram-ah mi sawm laiin nunna an chan a, nunna chan zinga pakhat phei chu Nipah hri vei damlo enkawltu zinga ami nurse a ni.
Hetianga damlo enkawltu zinga mi’n nunna a chan takah phei chuan he natna hian reilote chhungin India ram pum a tiralkhel a. Sorkar thuneitute pawhin muangchang lovin natna lama mi thiam bikte rawn a nawrin hma an la nghal a. Natna inkaichhawn awlsam leh enkawlna pek thuai lohva thihna thlen thei a nih vangin, a darh zau zel tur thunun tumin an buai hle.
Natna tharlam em ni?
Nipah hri hi natna tharlam a ni lem lova, natna inlarthar (emerging disease) a ni. Kum 1998 khan Malaysia ram khaw pakhat Kampung Sungai Nipah-ah he natna hi hmuhchhuah niin a natna hming pawh he khaw hming chawiin Nipah hri tiin an vuah nghal. Hemi ṭum hian, Nipah hri vei mi zahnih sawmnga paruk zingah mi za leh panga ten nunna an chan a. Hemi ṭum hian Nipah hri vei vawk damlo aṭangin mihringin he natna hi an kaichhawng a. Chuvangin, Nipah hri vei tura ngaih vawk tam tak an suat phah a ni. A kum leh, kum 1999 khan Singapore-ah mi sawm pakhatten he natna hi vei lehin, hemi ṭum hian thi an awm.
Kum 2001 khan Mizoram aṭanga India ram khawpui hnai pawl tak Siliguri-ah mi sawmruk leh parukin Nipah hri veiin, mi sawmli leh panga-in nunna an chan. Kum 2004 a lo her chuan, kan ramri dep Bangladesh-ah bak ei bang thlairah/ theirah thianghlim lo ei aṭang mihringin he hri hi kai lehin natna vei zaa sawm sarihten an thihpui. Kum 2007 khan Nadia, West Bengal state chhungah mi pangain an thihpui bawk. Tun hnaiah mi sawm zetin Kerela, India-ah nunna chanin, natna vei mek enkawl lai an awm bawk.
Nipah hri eng ang natna nge?
Nipah hri hi pul (flu) natna chi khat niin, ranvulh leh ramsa aṭanga mihringin natna kan kaichhawn theih (zoonotic disease) a ni. He natna hian hritlang awmna leh thawk harsa, khawsik sang leh awm nuam lo ser ser, taksa zawi ngawih ngawih te thlenin, thluak tuamtu kara thisen kal tibuaiin lu hai leh na a thlen. Darkar sawmhnih pali chhungin hriatna thazam hnathawh an tihbuai avangin, damlo chu kaih emaw nikhaw hre lovin an tlu ṭhin. Nipah hri vei tawh te enkawl hi buaithlak leh awlsam lo tak niin reilote chhungin thihna a thlen a. Natna tuar za zela sawmsarih aṭanga sawmsarih leh pang velah thihna a thlen ṭhin vangin, natna ṭihbaiawm tak a ni.
Tin, pul hri dang Swine flu viras (H1N1) angin, Nipah hrik hian mihring taksa chhungah an nihphung inthlakdanglam theihna (mutation) an neih avangin, hrileng hi thunun a nih vat loh chuan natna hi a darh zau thei viau mai. Hei vang tak hian, natna lama thiam bik te rilru a tibuaiin, a rang thei ang berin hma an la chuk chuk ta reng a ni. WHO pawhin kum 2018 atan Nipah Hri hi natna ṭihbaiawm zingah a telh nghe nghe. Tin, hridanna (vaccine) a la awm lo.
Nipah hri lakah kan him em?
Kan chhehvel boruak inthlak danglam vang te, awm hmun kan sawn chang te, tin mihring khawsak phungin hma a sawn vanga nungchate chenna a zim telh telh vang te hian natna hrikten remchang an zawng ve zel a ni ber a. Chutiang chuan, Nipah hri pawh hi hrileng zauh zauh niin, a len kum chhinchhiah tawh zingah a lenna hmun ngaiah a leng nawn rih lem lo.
He natna hrik phurtu (reservoir) hi thei rah ei ṭhin bak (fruit bats or flying foxes) chi khat an ni. Heng thei rah ei bak hi India ram hmun hrang hranga awm an ni a, he natna phurtu bak ber hi an ni em tih erawh chian harsa tak a ni. Mizoramah pawh hian heng bak hi an awm ve thei tho mai. Ramin hma a sawn zel a, nungchate chenna leh ei tur a tlem ve tial tial si. Heng theirah ei ṭhin bak pawh ei tur zawngin mihring chenna bulhnaiah an chhuak tam telh telh a. Ei tur mamawh tawk an hmuh loh vangin an hriselna a tlahniam zel a, hei hian Nipah hrik an taksaa awm tan inthlahpunna hun remchang a siam sak lo thei si lo. Tuna Kerela-a Nipah hri len chhan pawh he hri phurtu bak, tuichhunchhuaha a tla a, chumi tui bawlhhlawh in aṭanga natna kai niin zirchiangtute chuan an sawi.
Tin, bak-in natna hrik a hnutchhiah eitu vawk aṭangin mihringin natna kan kaichhawn theih bawk. Vawk vulh tamna kan ram atan hi chuan he natna hri len theihna remchang hi a tam hle. He natna tuar mihring aṭangin taksa hrisel lo leh taksa ralveng chak loten an kai hma hle. Nipah hri len tawhna zingah, India leh Bangladesh-a a len ṭumin mihring leh mihring laka natna inkaichhawn hi finfiah a ni. Chuvangin, damlo enkawltu, an chenpuite leh damdawi ina thawkte pawh an fimkhur a ngai hle.
Eng amaha hmaa hlauthawn ringawt a ṭul loh rualin, kan ei leh in chungchangah kan fimkhur a ṭul. Natna hrik darhna remchang a tam si a, tihdam aiin inven a hlutzia hriain, i fimkhur zel ang u.
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn