Written by
Dr Zonuntluanga

Hinduism vrs Mizo Kristian Politics

Kan pastor-ten politics an tlangau pui a kan politician-ten gospel an tlangaupui a bawk a, ṭhahnem an va ngai em! Kan ram hi a chhiat em vangin kan pastor te pawh an ṭawng chhuak awl lo a, ka nun a chhiat em tawh vangin kan politician te pawhin rinna lamah ṭhahnem min ngaih pui bawk a. A va thlamuan thlak em! Kan politician te hian vote zawn nan kohhran hi kawrah an hmang mai mai a ni ti pawl an awm a, tin rawngbawltute pawh hian party-ah hamṭhatna an dawn vang mai mai a ni ti pawl an awm bawk a.

He article-ah hian politics leh religion hi chawh pawlh chi a ni em tih leh a bik takin Hinduism hi hlauh chi nge ni a engtia lo dawnsawn chi nge tih tlem a zawng tar lan a ka tum a ni.

1. Hinduism ṭobul: Encyclopaedia Britannica-a a lan dan chuan Hinduism tih thumal hi British hoin kum 1830 AD aṭang khan an rawn hmang ṭan chauh a, chu mi hmain khawi lehkhabuah mah ziah lan a ni lo. ‘Hindu’ tih hi lui lian tak River Sindhu an tih bula cheng mihring sawi nan Greek, Persia and Arab sumdawng hoin an lo hmang tawh ṭhin a ‘sakhaw’ sawi nan hman a ni ngai lo. India ram census 1871 an neih khan official takin Muslim, Christian, Bhuddhist leh Jain ni lo zawng sawi nan an hmang ṭan. British ho chuan Hindu chhungah sakhaw rin hrang Shaivism, Vaishnavism, Tantrism, Shaktism adt, rem lo deuhin dah khawm ta a, telh belh zel a ni bawk.

2. Hinduism chu enge?: Hindu tih chu sakhaw tel lo khawtlang nun (secular way of life) ni mah se, sakhuana huam tir a lo ni chho ta a, tunah phei chuan culture ai mahin religion kan kawh tir ta zawh mah awm e. Mahse he sakhua hian

bulṭanna a nei lo, hmuchhuaktu an awm lo a, thuneitu pawh an awm lo a, pathian bik a awm chuang lo. Thurin innghahna a awm bawk lo, awmzia a nei lo a mumal a nei lo a ni ber mai, chuvangin Hinduism-ah hian eng pawh a leng a ni ngawt mai a. Chuvangin, Hinduism chu ‘thiang zau’ pawl tihna a ni mai awm e.

Hindu tih hi sawifiah theih a ni lo a hriat thiam theih pawh a ni hek lo. R Sridharan chuan hetiang hian Hinduism chu thil chawhchawrawi a nihzia a sawi a, "It is a matter of common knowledge that Hinduism embraces within self so many diverse forms of beliefs, faiths, practices and worships that it is difficult to define term 'Hindu' with precision." 'Commissioner Wealth Tax, Madras vs Late R Sridharan' [1976 (Sup) SCR 478]. A duhin Shiva an bia a, ṭhenkhatin Sonia Gandhi, ṭhenkhatin Isua an be bawk a, pathian awmsa pawh hi chhiarsen loh an nei a, a dang pawh an la phuah chawp cho mek zel a ni. chuvangin evolving religion tih a ni nghe nghe.

3. Mizo Kristiante tan a hlauhawm em?: Hinduism hi a lian zel ang tih kan hlau a hei hi Mizo Christian ten Chanchin Ṭha hril kawnga ṭhahnem kan ngaih ang zet hian Hindu ho hi ṭhahnem ngai turin kan dah vang niin a lang. Vai Hindu phakar zet ho khuan ṭhahnem an ngai teh chiam lo tih hriat a ṭha ang. An pathian pawhin chutiang ti turin a zirtir lo. Tin, vai Chrisitan ho pawh khu kei ni Mizote anga missionary rilru pu ang an ni lem lo. Kei ni zawng damdawi ṭha nia kan hriat te pawh ṭhenawm te ei tir ve zel tum tlat kan nia. Tin, Hindu-ah hian duh pawh ni ila a inpek theih loh, hming ziahna tur a awm lo a, inkhawmna tur pawh a awm lem lo. Mizo sing chuang hi phai-ah khuan kum 100 chuang kan cheng tawh a, tumah Hindu rawn ni ta an awm hriat a ni la ni lo. Hindu a min inlet tir hi an tum lo hrim hrim. Chuvangin, India ram sakhaw pung chak lo ber an ni reng a. Hindu hi an hlauhawm lo a, ṭhenawmte uite pawh a hlauhawm zawk daih ang. Hlau duh ṭalh an awm a nih chuan anmahni thu.

4. A ruka Hinduism theh darh tum­na awm em ni?: Sawi tak ang khian Hinduism hi theh darh chi a ni lo, tu party mahin theh darh an tum lo. India ramah Kristian te hi kan pung chak khawp mai 2.3% (2011) aṭangin 5.68% (2017) ah kan pung chho hman; Hindu ai chuan ngaihmawh awm tak chu kan ni. Mahse min ngaimawh lo mai ni loin Hindu zingah min chhiar tel lo chauh a ni. An zingah Lal Isua chu pathian a bia an pung nasa a ni. Pu HT Sangliana Mizo pachal Kristian pa ṭha thlanglingtu chu BJP an ni. Hawh u Hindu kan lo pun theih nan Pu HT Sangliana hi thlang tling ang u an tih ka ring miah lo. Hei hi chu politics inchirh thehna mai mai a ni.

5. Sakhaw politics lo chhuah dan: Religious politics lo chhuah ṭanna bul chu British hoin kum 1857 a India rama helna a chhuah khan ram leilung fa (Hindu) leh foreigner (Muslim) te in karah nasa takin inhuatna thlen tir tura an beihna kha a ni a, a hlawhtling hle reng a ni.

Chu divide and rule policy ṭha lo tak chu political party te hian a rawn hmang ṭangkai chhunzawm ta zel a. Dalit tamnaah Dalit ṭan zawnga thusawi te, Muslim voters tamnaa an duhzawng tiam sak, Kristian tamna “Pathian nung” tih te, “Pathian leh kan ram tan” tih te, Chakma tamnaah “Vibrant Chakma Nation” tihte hi vote zawnna vek a nih hmel a. Karnataka a mipui 10% khu Lingayat (Hindu chikhat) an ni. Hindu aṭanga tal chhuah tumin hma an la a, tun Karnataka MLA 2018 Election khan Lingayat ho hi Congress hoin ṭanpui an intiam a ni. Ṭhahnem an ngaih pui vang ni maw?

BJP lian zel tur hi Pathian nung be ho hian an hlau fal deuh a, hlau turin phungbawm an sawm chiam ṭhin. Pathian leh Kan ram tan ti ho phei hi chuan Zoramah Rama leh Sita ram din hi an ring lo hrim hrim a BJP mawngzawm an tum reng. ‘Chakna ni loin thil tih theihna ni loin ka thlarau zawkin le’ ti ho phei chuan an welcome hle. An vai mai hian thawh pui an tum a nih hi. Kohhran miten Pu Modi kan beih hian Rahula a lo hlawk daih tih hi kan ngaihtuah ngai em! Political party hlawk nan kan pulpit zahawm tak leh Kristianna hi kan hmang ta fo mai. Kristian anga kan beih tur a awm, Party anga kan beih tur a awm bawk.

Kristiante hnuk no kai tho a fuihpawrh hi political party te hian an ching a, hei hi dan kalh a ni. The Representation of Peoples Act hian politics khelh nana sakhua hman hi a khap tlat a, Section 123 of RP Act chuan heng mite hi corrupt anga ngaih tur a ti. Van court leh lei court-ah thiam loh kan chang ve ve thei a, fimkhur a ngai hle mai.

- Dr Zonuntluanga