2018 - 19 Mizoram Budget thlirnawnna
Mizoram sorkarin kumin 2018 - 19 chhunga sum lakluh leh hmanral a tum dan Budget chungchang ṭhenkhat chu chanchinbuah te kan lo hmu nual tawh a. Thu bengvarthlak tak leh sawiselna tlem azawng - ‘vote zawnna budget a ni, ‘hman tlakloh budget’ a ni tih te, ‘budget nawi tak a ni,’ tihte kan chhiar nual tawh a. Tunah erawh fakselna ang dawn dawnin, mi tam tak titi tlanglawn leh mipui tana thlir zauna point tlem thlir ho dawn ila.
a) Leiba tam ber kum, bat belh, 7th pay pek kum: Kumin atana budget pumpui sum chu cheng vbch 9672.64 a ni a, leiba neih/ siam tura ruahman zat chu cheng vbch 7887 a ni a, chu chu budget pum aṭangin 81.53% a ni. Hei hi Mizoram sorkar sum bat tam ber, Mizoram economic history record-a chuang tur a ni hial ang; nikum khan leiba rulh nan cheng vbch 112.8 dah a ni a, kuminah erawh chuan leiba awmsa vbch 7117 chu rul lovin vbch 710 bat belh tura duan a ni tihna a nih chu. Ram tan a ṭhat zawk leh ṭula an ngaih avangin kan sorkar hian hetiang hian huai takin leiba a nei tihna a ni; tichuan tunah hian Mizoram mipui nuaih 11 vel hian he kan leiba cheng vbch 7887 hi in chansem ta ila mitin hian cheng 71700 (sing sarih chuang) leiba rulh tur (per capita debt) nei ṭheuh ang kan ni ta. He kan sawrkar hmalak dan hi mipui tam tak chuan ṭha kan ti lo hle mai thei.
Tin, 7th pay anga sorkar hnathawkte, kumin chhunga hlawh pek a tum thu Finance Minister-in a sawi a; mahse chumi atana sum mamawh tur cheng vbch 563 vel zet chu he budget-ah hian telh (passed) a ni lo thung. Engpawhnise sorkarin a tum dan anga kumin July thla aṭanga committee ruahman anga pek a nih chuan sorkar leibat tur duansa 7887 bakah cheng vbch 563 chu bat belh tur tihna a ni phawt ang a; tichuan kan sorkar leiba siam chu (7887 + 563) = 8450, vbch a lo tling hial dawn a, chu chu budget pum aṭangin 87.37% a lo tling dawn a ni. Kum khat chhungin ṭum hnih bat tam ber zat (amount) kan nei nawn dawn tihna a lo ni ang. Ṭhang lo thar zel tur, he sorkar leibat tam avanga harsatna tuar ṭhinte chuan he thil (2018-19 budget) hi an la sel fo mai thei.
Assam state, mihring nuaih 321 vel awmna Chief Minister Sonawala chuan ministry a lak hlimin sorkar hmasa (Saikia sorkar) chuan leiba cheng vbch 10000 (sing) lai a hnutchhiah tih a hriatin tam a ti lutuk a, (mi pakhatin cheng 3000 vel ṭheuh per capita debt nei ang), central-ah Modi hnenah zualkovin puihna a dil nghal vat a ni. Keini Mizoram sorkar ve thung chuan chawhruala mitinin cheng sing chuang ṭheuh ba nei ang kan nih chung pawha bat belh zel a ṭul ṭhin hi a zia lo lutuk lawm ni le? Hlawkna leh hmasawnna tak kan neih belh hriat tur awm ṭhin tal se kan va ti em!
b) Zu chhiah, NLUP sum, GSDP pung zel: Kumina kan sorkar budget hian mipui lakah leiman ‘chhiah’ tih san tumna a nei lo hi mipui tan a zangkhai thlak. Zu zawrh aṭanga chhiah lakluh cheng vbch 50 chuang a nih tur thu te, NLUP a tan vbch 80 lai hman a nih tur te a tarlang a, tin, mipui sum thawhchhuah pumpui gross state domestic product (GSDP), per capita income a ṭhan san danah India ram state, GSDP ṭhang chak pali zinga kan tel thu te tarlan a ni a; chutiang dinhmuna kan ding thei chu a ropui leh a lawmawmzia te kan C.M len Fin. Minister te pawhin an sawi rawtui hle a nih kha. Ni e, sate chhung aṭanga sum thawhchhuah (GSDP) rate sanga chhiarte kan ni chu thil lawmawm tak a ni ngei a, central sorkarin bungraw hralh man chhiah G.S.T hman tur a tih avangin GSDP san phahna kan nei ngei a; amaherawhchu kan thawhchhuah dan te leh kan thawnchhuah chhiar dan te hi ram mipui tam ber hian kan remtih zawng loh a awm nual mai thei a, chhut chiang dawn hlawm ila:-
(1) Zu chhiah : Zu chhiah aṭanga sum kan lakluh tlingkhawm hi cheng vbch 50/ 60/ 70/ 100 pawh lo ni se, zu in avanga damlohna, dawmdawi man a in senso zo zai te, chhungkaw tam tak buai manganna te, â! thihna lo thleng tam tak te hlutna (man tam tur zia) te chu zu chhiah sum tlingkhawm aiin a tam zawk fe lovang maw? Tin, GSDP sang hi ram ṭhanna (growth) tehfung pawimawh ber zinga mi chu ni teh meuh mah se ram hmasawnna development tehfung ber atan tunlai economist te chuan hman an remti ngai lo tih hriat a ṭha.
Hmasawnna dik teh nan chuan social life te, moral condition te, death rate te, health condition te leh happiness index thlengin an hmang tawh zawk a ni. India ram state ṭhenkhat, zu chhiah aṭanga vbch sang tel lalut ṭhin te pawhin an state chhunga chhungkaw tam tak leh an social life te chu zu zawrhin a tihchhiat nasatzia hriain an state chhunga zu zawrh te an titawp hmak hmak zawk a ni. Keini Kristian rama inchhal mipui tam ber hi chuan zu zawrh khap leh zu chhiah tel lova inenkawl tum kan thlang zawk hlawm lo maw? Isua khan ‘miin khawvel hi a pumin nei (GSDP sang tak nei) sela intiboral… intichhe si sela… sawt ang’? a tih kha chhawr dik tum hun tak a ni thei ang em le!
(2) NLUP sum sem: Hna thawhchhuah ni lova a thlawna sum sem ṭhin hi, a dawngtuten an NLUP dawn chu an income a nih ve tho avangin GSDP chhiarnaah kan sorkar hian a telh ve zel niin a lang. A thawha thawh chhuah (product) ni lo, mi thlan bik te hnena a thlawna NLUP sum sem te chu thawhchhuah (GSDP) zinga chhiar tel an nih avang hian Mizoram GSDP chu a sang tur reng a ni. Hei vang hian state dang a thlawna sum sem ve duh lo te ai chuan Mizoram GSDP chu sang uchuak thei a ni tih thute hi mi state hruaitute hian hria se chuan min hmusit hle mai thei a ni.
Tin, mihring nuaih 10/11 vel chauh awmnaa sorkar hnathawk mi sing 5/6 an awm avangin hlawh a pun deuh hlek pawhin GSDP a sang nghal thei zel a. 7th pay anga hlawh in pek hunah phei chuan GSDP hi a sang awk ngei dawn a, mahse mipui tam ber tan hlawkna chan ve aiin mihausa leh rethei inthlauhna a zual phah dawn tih kan hrethiam vek awm e, Mizoram hmabak chu a ni si a le!
c) Kawng siamna tur tlem; NLUP, NEDP tam: Nikum budget-ah chuan kawngpui chhiate siamṭhat nan cheng vbch 239 dah a ni a, kuminah erawh Rs vbch. 100 chauh dah a ni. Chutih rualin nikum lama tihtawp lo tum deuh NLUP atan cheng vbch 80 dah chu kan sorak hian a tum a, chu bakah a program duan thar NEDP-a hman turin vbch 1000 lai a dah ta bawk a ni. Nikum lama vbch 239 senga kawngpui chhe siam ṭhatte khan siamṭhat an ṭulna tlem tawha ngaiin kan sorkar hian NLUP leh NEDP lamah sum an duhthawh ta zawk a ni mai thei.
Amaherawhchu, tun hnai maia kan tawn hriat danin, oppotition party ṭhenkhat chuan, ṭangrualin, NLUP sem dan kawnga sorkar thiltih dan dik lohzia Prime Minister, Governor adt, hnenah an thlen ta hial a ni. Kumin inthlanpui tur a ni bawk a, sorkarin NLUP leh NEDP te a hman dan tur hian ngaihven leh enthlak a hlawh nasa zual hle dawnin, indemtawnna hrang hrang (CAG inrawlhtir, sum hman dik loh chhui fiah tir, thlengin) a hring chhuak nual dawn pawh a ni mai thei.
Zep nak emaw, ‘chawngkhum dan tlang huat loh’ mi tam tak ngaihdan leh hmuhdan chuan tuna sorkar hian heng NLUP leh NEDP sumte hi inthlan huna tlin theih nan budget huaisar tak a siam, Mizo mipui moral leh mentality tichhe zual hle tura ngaih theih a ni a. Hnam lungphum tha tak rinawmna leh taimak / tlawmngaihna te chu sira hnawlin sum awlsam insiam thiam siakna ramah kan Zoram hi a tlu lut mek a tih theih hial awm e.
Zawlnei Isaia’n, “Engtiziaa khawpui rinawm tak chu nawhchizuara a lo chan tak le aw? Rorel felnaa khat a nih ṭhin vei nen” (Isaia 1:21) tia Israel fate Pathian laka vak boa, duham leh hlemhletna sual khura an tlukluh nasat avanga a demna hi tunlai Zofate dinhmun, kan budget siam dan hian a tarlang a ni mai lo maw? Chutih rualin fel tak leh dik taka enkawl chu ni thei se heng Rs vbch 80+1000 te hi chu kan ram zim tea mipui tlemte tan hi chuan tangkai leh hlawk taka hman turin an tam tawk viau awm a sin. Mithiam ten ruahmanna fumfe tak siam a enkawl zui phei nise Rs. vbch 400/500 emaw chauh hmang pawhin kum 2/3 vel chhungin ram mipui eizawn dan leh kan ram leilung hi siam danglam dawrh theih a ni ngei dawn si a. (tichuan Rs. vbch 400/500 dang emaw chu kawngpui adt. siam nan te an awm thei dawn a ni)
Tunah hian ram hruaitute leh mipuite pawh hi kan in enfiah a hun. Israel fate pawh an bawhchhiat avanga Pathianin a hremna a tihreh loh chhan zawlnei Amosa (2:6) sawidan chuan, “tangkaruaa mifel an hralh vang te, pheikhawk bun khata tlachhamte an hralh...’ vangte a ni a. Keini Kristian rama inchhal hnam rinawm tak ni ṭhin, Pathianin malsawmna tam tak pawh a vur ṭhin te hian kan rinna leh kan hlutna (vote) te hi inhralh leh in leisak ching lo hram ila he kan Zotlang ram nuam hian ‘malsawm ram rim’ a nam thei mial mahna!
- H. Lalhmachhuana (Zobawm)