Written by
Lalthara
IAS (Rtd), Kohima

THLANMUAL SAWNGBAWL DAN THAR – LUNG PHUN AIAH THING PHUN

1. Mihringte ‘tihṭhan bawih’-a kan tân nasat ṭhin dân hi thil mak ang reng tak a ni. Ka thu ziak hmasa ‘Chhiat ni-ṭhat ni kan sawngbâwl dâna siam ṭhat ngaite’ tihah khân inneihna kan sâwngbâwl dân, mitthi kan sâwngbâwl dân, thlân kan laih dân, khawhar kan lênpui dân leh hriatrengna lungphun kan siam dânah te siam ṭhat ngai nia ka hriatte ka ziak tawh a. Tunah hian thlanmual sâwngbâwl dân chungchâng bîk hi kan luhchilh dâwn a ni.

2. Tûnlai hun ‘computer age’-a mitthite hriatrengna vawn nun nâna ‘lungphun’ kan la hmangzui zêl hi chu thil ṭul tak ni lêm lo, kan intihhmuh laklawh avanga kan tihzui zêl mai niin a lang. Lungphun hrim hrim lo inṭan dân nia ka suangtuahna te leh, tunlai hunah chuan lungphun aia ṭha, mawi, kimchang, tlâwm leh tlo zâwka mitthite hriatrengna kan duanchhuah thiam a hun tawh thute leh, hemi kawnga rawtna ka neihte pawh kimchang deuhin ka ziak tawh a. Tun lai ṭawnga ‘global warming & climate change’ kan tih ṭhin, sik-leh-sâ lo danglam ta-in mihringte mai ni lo, nungchate, thing leh mau leh kan thlai chînte nasa taka a rawn nghawngbuai tâk chungchâng hi khawvêlin kan buaipui mup mup ta tâk hunah hian ‘kan tihṭhin dân’ tam tak hi bihchhian a, ‘tih dân ṭha zâwk’ kan dapchhuah zêl hi a ṭul tak meuhin ka hria.

Hei hi kan za-a kan damkhawchhuah nân pawh kan tihmâkmawh a ni ta-in a lang. Covid-19 hripuiin min han bawhbuai tâk avanga ‘tih ṭhin dân’ thlâk danglam kan nei ṭeuh tawh a; heng zingah hian mumal zâwka kalpui zui zêl atâna ṭha an awm nualin ka hria.

3. Mizorama mihring chanve deuhthaw hi Aizawl leh a chhehvêla chêng kan lo ni ta der mai a. (Hei hi kawng hrang hrang aṭanga chhûtin ram ṭhan leh hmasâwn dân kalhmang ṭha niin a lang lova; sawrkâr leh mipuite pawhin hma lâk tur kan nei ṭeuh ang. Mahse, helam hi chu tunah chuan kan luhchilh rih dâwn lova). Aizawla kan thlânmual neih mêkte hian kum tam min daih dâwn lo tih hi a chiang reng mai a. Tlanmual dang hmun tur pawh khawchhûng leh a hnaivaiahte hian a vâng ta khawp mai bawk si a. Chuvangin, Aizawlah phei hi chuan thânmual sâwngbâwl dân thar hi kan ngaihtuah tak tak a hun ta niin a lang. (Khatla vêng chuan concrete banga concrete thlân ker sâte pawh a buatsaih mêk bawk a).

4. Aizawl hi India ram leh khawvêl huap pawha khawpui mihring leh lirthei bitna berte zinga mi a ni ngei ang. Chu bâkah thinghring (greenery) leh hmun ruak (park) tlêm berna a ni thei hialin ka ring bawk. Satellite thlalâk aṭangtea han thlîr hian Aizawl hi chu in leh kawngin a luah khat vek a, ‘concrete jungle’ an tih hi a ni ber mai a. Assam Rifles luah mêk ramahte leh Aizawl khaw chhehvêlahte hian thinghring (greenery) tlêm hmuh tur an la awm a; hêngte pawh hi ramngaw (forest) ni lovin, hnim hring hmun (shrub greenery) an ni ber. Ramngaw pawimawhzia (carbon dioxide hîpraltu, oxygen pe chhuaktu, leimin vêngtu, lei hnuai tui (undeground water) siamtu, boruak vawng daitu leh tithianghlimtu, nungchate châwmtu leh chênna adt) hi chu kan hre tlâng turah ngai ila. Aizawl hi khawpui lian zingah boruak lum sâwtna ber leh, boruak bawlhhlawh chakna berte zinga mi a ni ngei ang.

Kan high sikul kal lai hunte nêna han khaikhin chuan, Aizawl boruak hi nasa takin a lo lumin, a lo bawlhhlawh ta a; a chhan pawh a chunga kan sawi tâkte khi an ni ber âwm e.

5. Tun hnaia ‘Save Chite Lui Project’ kan kalpui ang deuh bawk khân ‘Save Aizawl City Project’ hi kan kalpui a ngai ta a. Chumi atâna thil tih tur tam takte zinga a harsa lo ber leh sum heh lo ber - thawh hlâwk êm êm tur si - nia ka hriat chu thlânmual sâwngbâwl dân tihdanglam hi a ni. He ka rawtna hi Aizawl tân chauh a ni lova; mahse, Aizâwla a bul ṭan a, a hlawhtlin hnua khawpui dang leh thingtlângahte pawh zawi zawia lâkchhawn zêl tura suangtuah a ni.

Khawpui lian tham deuh chinah hi chuan thlânmual tur ram hi buaipui tham a ni ta deuh zêl a. Hei vang hian kan mitthi ruang sâwngbâwl dân pawh hi tihdanglam loh theih a ni ta lovah ngai hmiah mai ila a ṭha ber ang.

6. Tichuan, he ka rawtna khai­khâwmtu ber chu ‘lung phun aiah thing phun’ tih hi a ni a; a awmzia pawh sawifiah vak ngai lovin kan hre thiam mai awm e. Revenue Department record dân chuan, tunah hian Aizawl (AMC huam chhung)-a thlanmual awm zât hi 35 niin a lang a; square km 1 ( or 247 acres) vêl lai a awh niin a lang. Heng kan thlanmual hmun zawng zawng hi ‘ramngaw/ thinghmun’-ah han siam thei ngat ila chuan-

(a) Aizawl boruak hi nasa takin a dâiin a lo thinghlim zâwk ang

(b) Aizawl khawpui hmêl hi nasa takin a mawi phah ang a; mipui tâna lênlâmna hmun mawi leh nuam (city parks) tam tak kan nei thei ang

(c) Thlânmual hmun leimin fo hi kan tihtâwp thei tawh ang.

(d) Thih hnu pawha mi hausa leh retheite intluk theih lohna pakhat hi tihbo a lo ni nghal bawk ang.

7. He project kalpui dân tur hi model hrang hrang a awm thei ang a; tuna kan rilruin pawm harsa a tih viau leh a tih vak lohte pawh an awm ang; mahse tuna kan rilruin pawm harsa a tihte hi nakinah chuan a ṭha tur hlei hlei pawh an ni thei bawk. Chûng model hrang hrang ka rilrua lo langte chu hêngte hi an ni:

Model-1: Tun hnuah chuan thlân atân lungphun hmang tawh lovin, thing kan duh zâwng tak kan phun tawh ang. Heng thing phun turte hi YMA leh Forest Department ten inberâwnin thlânmual tin atan a list an siam ang a; chûng thingte chu Forest Department in thing phun hun (planting season)-a lei theih turin a ruahman ang. Chu thing phun chu mitthi chhûngten an enkawlzui zêl ang a; an duh chuan metal plate-ah mitthi hming ziakin khaidiat hmangin thingah chuan târ theih a ni ang. Mitthi chhungten thing phun leh enkawl hi harsa emaw, ṭul lo emaw an tih chuan YMA-in an mawhphurhnaah la mai se.

Model–2: Tuna thlân lung ding laite pawh hi tihchhiat a, thing phun a thlâk vek ni se. Hei hi vawi-leh-khata tih theih a ni lo mai thei a. Mitthi chhûngte remtihna zûlzuia zawi zawia kalpui chi a nih hmel a. Hun lo kal zêlah chuan kan remtih tlân vek hun pawh a lo la thleng mai ang tih a rinawm. A ṭulnain min nanchîn meuh hi chuan kan ngaihdaân hi nasa takin kan thlâk danglam thei a ni tih hria ila. YMA-in ‘nungchan humhalh kumpuan’ an kalpui vanglai kha chuan, tun hma zawnga kan ngaihsân ṭhin–‘sa kâp theite’ kha, ‘mi sual leh khawtlâng tâna mi hnawk’ ah kan chan der thei a nih kha! Covid-19 hripuiin min han luhchilh hnu hi chuan ‘chhiatni-ṭhatni’ kan sâwngbâwl dân pawh a awlsam leh hautak lo zâwngin kan tidanglam nasa ta hle mai. Tam tak hi chu tihzui zêl atâna ṭha an nih ka ring. Tihdân thar (the new normal) chherchhuah nân i hmang ang u.

Model–3: Tuna kan thlânmual leilung neihsa-ah hian thlânkhur laihna tur hmun a awm lo thuai dâwn a. Chuvangin mitthi phumna hi lei laih-ah ni lo vin, concrete bang ker khuak-ah kan tih mai pawh a la ṭul dawn a ni. (Tuna Khatla vengin an buaipui mêk pawh hi hetiang hi niin ka hria).

Model–4: Thlân khur lian tak pakhata mitthi ruang dahkhâwm vek hi a model dang leh chu a ni ang. Thlânmual hmun remchang lai berah hian ‘mitthi vuina hall’ siam ni bawk se la. Hetah hian kuang thlâkna tur hmun pawh siam nghal ni se. Mitthi vui zawh vekah thlanmual enkawltu-in mitthi kuang chu thlânkhur inṭawmah a lo suanlût mai ang a. Thlânkhur inṭawm hi thlânmual mawng ; (a hmun hniam) lamah a awm ang a; mitthi vuina hall aṭang hian kuang tlengluh theihna turin concrete cannal a awm ang a; chu chu kawngkhar (valve) hmangin hnun hnihah (canal bul leh tâwpah) a inkhar leh nghal ang a.
Tin, kuang siam nân hian thing hmang lovin plyboard/ cardboard lam thil hi hmang ṭan tawh ila. Ramngaw humhalhna ṭha tak a ni nghal bawk ang a. Sawrkar leh YMA ten ṭangrualin ṭawihral thuai thei thil (bio-degradable material)–lang nalh tak si–hmanga kuang siam dân tur hi ruahmanna siam se; tlâwm zawka mitinin kan hman theih nân a ṭul leh sawrkarin subsidised mai sela. Hei hi thil ul tak, bawhzui vat chi niin ka hria.

Model–5: Electric hmanga mitthi ruang halralna (electric crimatorium) hi khawvêl hmun tam takah (khawthlang Christian ramahte pawh) an hmang uar telh telh ta a; hetianga inhalral hi United Kingdom-ah 77% , Europe khawpui lian chinah 70% to 90% (kum 2017 stats aṭangin), New York-ah 75% (kum 2014 stats aṭangin) an ni. Tun hnaia BBC survey-a a lan dân chuan UK-a mihring tam zâwk daih hian an thih hnua an ruang halral hi an duh dân a ni ta bawk. Hei hi tunlai khawpuia chêngte tân chuan a ṭha ber (most convenient, cheap and environment friendly) a tih theih ang. Hindu-ho phei chuan (thingtlângah tih loh chu) hmang vek tawh se a ṭhat dâwn tehlul nen; tihṭhan dân sala an tân nasat avang hian thing hmanga inhâl (environment tâna ṭha lo tak) hi an la bansan hlei thei rih lo chu a ni a.

Model–6: Electric hmanga inhâlral hian electric a heh bâkah, carbon dioxide a siamchhuak ṭeuh ṭhin a. Hei ai pawha ṭha (environment friendly) leh zâwk chu damdawi tui (alkaline hydrolysis) hmanga ruang chiahral (water crematon, or aquamation) hi a ni a. Hei hi thil thar deuh a la ni nâin, US-a state 18-ah te chuan an hmang ṭan tawh a ni. Hemi tui hi leiṭha (manure/ fertiliser) siam nân a ṭha êm êm an ti bawk. “Vaivut i ni a, vaivutah bawk i kir leh tur a ni” tih nên pawh a inmil ve tho âwm e. Mizoram tân chuan nîkhaw rei deuh thil ni mahse, ngaihtuahna tizâutu atân kan sawi tel a ni e.

Model–7: ‘Saruangah min siam rawh, mulukawlhte ei turin’ tih hla kan sak fo ang leh Parsis hote tih dâna ‘hmunsâng’ (tower of silence)-a mitthi ruang chunglêng savate ei tura phochhuah hi tunlai ṭawng takin a ‘environment friendly’ ber leh thilsiamte inhman tawnna (natural cycles of life and death principle) nena inmil ber chu niin a lang a. (Sava ei bâng ruhkawlte hi thlânmual sîrah a halralna siam a ngai ang a). Kan Bible-in ‘Nang malsawmna ni ang che’ (Gen 12: 2) a tih ang hian, kan dam chhûng mai ni lo, kan thih hnu thleng pawha ‘malsawmna’ kan nih theih dân kawng pawh a nih hmêl a. Sa ei tura siam/ duan ni hauh lo mihringten sa tinrêng mai kan thatin kan ei a; mahse, min tihhlum vang ni lova, kan thih hun a lo thlen pawha sa ei tura siam/ ruatten kan ruang an ei kan phal lo tlat hi Pathian duh dân leh ruahmanna nêna inmil lo zâwk a mai thei ang em, tih hi ngaihtuah tham a tling! Eng pawh ni se, hei pawh hi chu nîkhaw rei deuh–nungchâte humhalh kawnga nasa taka hmâ kan sâwn hun thil tur a ni ang a. Forest Department-in mulukawlhte hi ram dang aṭanga an lâkluh a, an inthlahpuntir phawt te, hmun hnai deuhah ramngaw humhalh ṭha tâwk–savate chênna tur leh ruang pho chhuahna insâang sakna hmun tur te pawh kan neih a ngai ang.

8. A chunga model hrang hrang tarlante khi kan Christian sakhua leh taksa thawhlehna chungchânga kan suangtuahnate nena inmil chiah lo angte pawhin a ngaih theih mai thei e. Pathian thu chuan... “vaivut i ni a, vaivutah i kir leh tur a ni” (Gen 3:19) a ti mai a. Science aṭanga chhût dâwn chuan mihring taksa hi thil (elements) hrang hrang – oxygen, carbon, hydrogen, nitrogen, calcium, phosphorus, potassium, sulphur, sodium, chlorine leh magnesium hmanga siam a ni a; Kan thih hnu hian eng ang pawhin kan ruang chu sawisak/ tihboral ni mahse, a siamna hmanrua (elements) hrang hrangah khân a kir leh ṭhin a ni.

9. Chuvangin science aṭanga chhût pawhin engmah hi a boral tak tak lova, a pianzia/ lan dân (form) kha tihdanglamin a awm mai zâwk a lo ni. Chuvangin Pathian, kan taksa duangtu leh siamtu hian kan engkim mai hi (samzai chenin) a hre fai vek a; kan taksa siam nâna thil (elements) a hman zawng zawngte kha a duh hun hunah a remkhâwm leh thei tih hi rinhlelh rual a ni lo. Kan taksa hi a ngai ang chiah aia ṭha leh ropuiin (chatuan daih turin) a din ṭha leh dâwn tih hi kan rin dân pawh a ni. Chuvangin, Kristian sakhua leh kan Thurin nena inmil lo chu kan rawtnaahte khian awmin a lang lo.

10. Roman Catholic hi mitthi ruang hâlral dotu lian ber leh chak ber a ni ṭhin a. Mahse, a hun leh a ṭulna in a nangchîng ta a ni ang, kum 2016 khan Roman Catholic pawhin mitthi ruang halral hi an remti ve ta a; a vâp sawngbâwl dân tur kaihhruaina pawh an siam bawk.

11. Tin, a eng model pawh khi lo hmang dâwn tâ ila, kan thlânmualte hi a hmun tihrem (landscaping) theih ang anga kalpui a ṭul bawk ang. Tin, thingkûnga mitthite hming tarlan mai bâkah thlânlung ziak (epitaph) hi a duhte tân chuan a tih theih tho dân a awm a. Thlânmual hi concrete wall-a hungin chung concrete wall-ah chuan thlânlung ziak (epitaph) hi a belkai theih ang. Tin, thlanmual chhûngah pawh hian, kan thingphunte tibuai si lovin, concrete wall, mumal leh mawihnai taka duan, thlânlung ziak belkaina turin a siam theih bawk ang. Tin, hmun awh zâu lo zâwngin, hêng bangahte hian mitthite hming, an pian ni leh thih ni chauh târlangin, mawi takin a ziah tlar dul theih bawk ang. Hêngte hi mitthi chhûngten an duh ang anga ti lovin, Thlânmual Committee-in ṭul a tih ang leh inang tlâng vekin buatsaih mai se, a ṭha ber ang.

12. Thlânmual sâwngbawl dân thar chi hrang hrang kan tarlan tâkte khi vêng tinin an mamawh dân a zira an sawiho tur leh an hman tura suangtuah a ni ber a. A ṭha ber tura ka ngaih chu YMA General Conference Agenda atân Central YMA-in emaw, khawi Branch/Group-in emaw rawn pu lût se la. YMA Conference chuan, “Tunlai khawvel boruak inthlâkthleng dân enin, kan thlanmual sâwngbâwl dân hi a ṭul anga tihdanglam zêl ṭhain kan hria a. Chûng zingah chuan thlanmuala ‘lung phun aia thing phun’ hi a duh leh a thei apiang ten an hman atân a ṭha e, kan ti” tiin thu han pass phawt mai sela, a bul ṭanna atân a ṭangkai ngeiin ka ring.

13. Tin, hetiang thil hi hnawhsaruma tih chi a ni lova; zâwi zâwia mipui mimir rilru sûkthlêk dân hrûla kalpui tur a ni ang. Chuvangin a sawihona lam hi ṭan phawt mai ni se a ṭha ang. Kan sawihona min kaihruaitu atân hêngte hi kan sawi nawn leh duh a:

(a) Aizawl khawpui hi a ram leilungin a zawh loh khawpin a lo ṭhang lian ta a; Mizorama mihring chanve vel lai hi Aizawl leh a chhehvêlah kan inbeng khâwm ta mai bawk si a. A kum a telin hei hi a zual zêl dâwn bawk a ni. Khawpui zauhna tur hmun remchâng awm lo mahse, kan state capital hi kan sawn dâwnin a lang si lo;

(b) Khawpui lian zingah Aizawl hi mihring leh lirthei bitna ber pâwl, thing hring (greenery) awm tlêmna leh thing phunna tur hmun âwl awm lo khawpa kawng leh concrete buildinga khat tlat, a boruak pawh lum tual tual leh bawlhhlawh tual tual, lênlâmna hmun (park) awm mang lohna leh leimin tam tual tualna a lo ni ta;

(c) Aizawla thlânmualte hi an tâwtin an khat viau tawh vek a. YMA ten an remhriat ang angin, thlânmual renchem leh hman ṭangkai zâwk dân an dap mêk a; mahse hêngte hi an tâwk loh bâkah hun rei tak an daih dâwnin a lang lo. Chu a chhapah thlânmual leimin hi a pung tual tual mai si a.

(d) ‘Save Aizawl City’ project hi kan kalpui a ngai ta hle mai. Chumi kawnga a taka tih harsa lo leh, pawisa pawh heh vak lo tur, ṭangkai tak tur si nia ka ngaih chu he ‘Thlânmual sâwngbâwl dan thar’ hi a ni a. Aizawl boruak lum leh bawlhhlawh chak lutuk tiziaawm thei, Aizawl khawpui timawitu leh lênlamna (park) ni nghal thei; leimin (a bîkin thlanmual leimin) tiziaawm thei leh a pawimawh berah chuan, kan thlanmual hmun harsatna lianpui kan hmachhawn mêk min sutkiansak thei tur niin ka ngai.

- Lalthara, IAS (Rtd), Kohima