Dr. LN Tluanga ‘Ar khawthim dai’
Zofate zinga Mathematics subject-a master’s degree la hmasa ber leh doctorate degree hial neitu kawng tam taka Mizo zinga a hmasa ber nihna hauhtu, Dr. L.N. Tluanga lehkhabu ‘Ar Khawthim Dai (2017)’ hi tun hnaia lehkhabu chhuakah chuan a chhiar manhlâ ber pâwl a niin ka hria. Phêk 409 zeta chhah, a ziaktu-in a tawnhriat chi hrang hrang a chhûnkhawmna lehkhabu a ni a, a bengvârthlâk mai bâkah zir tur a tam hle. He lehkhabu aṭang hian a ziaktuin harsatna hrang hrang kara Pathian rawng leh sawrkar rawng a bâwl dan chipchiar takin kan hre thei a. Hetianga chipchiara lehkhabu ziak hi a vang viau mai thei.
Heti taka mahni hun hmang ṭangkaite chanchin han chhiar hi chuan mahni kan tê vang vang duh khawp mai. A tu-a te pawh hian mahni chanchin leh tawnhriat sawi tur chu kan nei ve teh meuh nâ’ng a, Dr. L.N. Tluanga anga tawnhriat zau leh a harsatna pal tlang ang hi sawi tur kan nei ve kher lo mai thei. Hetianga kan mi hmasate’n an tawnhriat an rawn pho lang ṭhin hi a ngaihnawmin beng a tivar hle a ni. Rev. R. Lianbuanga lehkhabu, Papua New Guinea-a Missionary hna a thawh chanchin ziakna, ‘Lalpa kohna chhangin’ tih pawh ka kawl rân a, remchângah kan la thlirho leh ang chu.
Dr. L.N Tluanga nen hian tlai khaw hnu-ah kan inhre ve chauh va. Chu chu kum 1993 chhova Central Sawrkâra thawka Delhi-a kan awm lai, ani Interserve-a Executive Secretary hna a chelh lai a ni. DMI inpâwlkhâwmna leh Welfare lamah te kan inhmelhriat chho ve ta zel a. Kum lama kan in upat hleih deuh avang erawh chuan ṭhian kawm chuan kan inkâwm lem lo va, hranghlui enin kan lo en deuh ṭhin ni berin ka hria. Vawiinah chuan hei Aizawlah Veng khat deuhthaw-ah kan cheng ho leh a, kan inhmu zeuh zeuh ṭhin. Mizovah chuan a inkhaithli pâwl leh sa inphut tak, kum 85 a nih rin ngam loh khawpa chak a la ni.
A lehkhabu chu: Dr. L.N Tluanga hi mi ropui leh nuamsa chhûngkua aṭanga sei lian a ni bik lo tih a lehkhabu aṭang hian kan hre thei a. Thingtlang mite harsatna zawng zawng chu khaw pilril ve tak Bûkpui khuaah a pal chhuak ve vek a ni. Amaherawhchu, a pa Chalkunga, Kohhran Upa leh Pathian ṭih mi enkawlna khauh tak hnuaia hrual zawi a nihna khan thui tak a nun kawng a hruai ang tih chu a rin theih. Lehkhazir pawh hrât lak naran mai ni lovin, a thiam tur chi leh zir mi tak a lo ni a. Science subject-ah pawh Mizo te nêl loh ber Mathematics-ah ngat master’s degree nei leh doctorate degree hial nei pha khawpin a thluak a ṭha a ni.
Pathian kohna lam ni lovin hre lo phei sela chuan All India Service pawh tling thei hial turah a ngaih theih awm e - Allahabad-a coaching a kalpui a ṭhian te kha IAS leh Service dangah an tling ta ṭheuh si a. Union Christian College leh Gauhati University-ah te a thawh hnuin Mizoram UT Sawrkarah khan Joint Director (Education 1973-76) ni turin a sawrkarin a mal lak nalh khawpa itawm tham kha a lo ni a. A hnu-ah phei chuan Director puitling hmasa ber a ni chho ta nghe nghe a ni. Chutih lai erawh chuan a thinlunga mit thei lo chu Chanchin Ṭha hrila rawngbâwlna a ni reng a. Mizoram pawna a zir lai leh a thawh lai pawhin Kohhran leh Fellowship hrang hranga inhmangin zaipâwl lar tak A Hmangaihna Faktute (1967) tih dintute zinga a khaipa ber a ni hial a ni.
Chutianga a tumna tipuitling tur chuan Council for World Mission aṭangin sawmna a hmu ta hlauh va. PCI North East kaltlanga he sawmna hi chhângin thliarkar pakhat lian vak lo Kribati hmunah Junior High School-ah zirtirtu pakhat ni turin 1982-ah an nupain an liam ta a ni. He ramah hian vawi thum zet Missionary-in a liam thla a. Harsatna tinrêng, chhungkua leh a thawhna hmunah a pal tlang a, Pathian hminga tuar chhuak zelin belhkhawma kum 7 zet a zu awm a ni. Sawrkar hnuaia lal tak, Director dinhmun hial chelh tawhin High School-a zirtirtu narân a zu ni duh hian Pathian rawngbâwl a tum ruhzia pawh a tilang hle awm e. Kribati hi ram te tak te, mihring nuai khat êrh âwrh chauh chenna ni mahse sawrkar puitling UNO member leh World Bank member ni ve ngat a ni.
Kribati rama hun a hman zawh hnu pawhin Interserve lamah a la inhmang zui zel a. He pawl, a dintu Sap hovin Cyprus lama an tinsan tih theihah hian Executive Secretary niin kum 10 lai a han awm leh a. He hna a chhuahsan hnu pawh hian Mizoram sawrkara Education department hnuaiah Consultant/ Adviser 1997-99 hnate thawkin English Congregation School-ah Principal hna 2004-2007 chhung a la chelh chho zel a. Mizorama ICFAI University dinna tura hmalatute zinga a hruaitu niin, Board of Governor-ah 2005-11 chhûng a ṭang zui leh a ni bawk.
Khitiang tak khi a rawngbawl dan a nih avangin India ram chhung leh pawnah pawh thusawi leh inkhawmpui chhimin a zin vei vâk nasa em em mai bawk a. Mizo zingah chuan zin kual nasa pawl tak a ni awm e. Chawimawina tam tak a dawng a, Indian Missions Association pek Lifetime Award thlengin a dawng a ni. Khing bakah hian Pawl hrang hrang, para-Church leh khawtlangah a inhmang nasa hle bawk a ni.
Dr. L.N Tluanga hi mi rinawm a ni: Mi rinawm ka han tih hian mahni fel lohna leh chêt chhiatna zêp lo mi ka tihna a ni ber. Mi ṭhenkhat chu ‘mual let liama tuklo perh thla pâwl’ tih ang deuhvin an chanchin an sawi leh an ziak hian a ṭha lam hlir mai leh an hlawhtlinna te sawi an awm ṭhin a. Chhiar a chakawm vak ṭhin lo. Mi ṭhenkhat an chanchin lehlam lo hretute nuih a za duh viau.
Lehkhabu ziaktu zinga ka chhiar tam ber pawl Khuswant Singh-a (1914-2013) thu leh hla a lâr em em theihna chhan hi chu ama chak lohna leh fel lohna, a hmêlchhiatzia leh zu leh hmeichhia a duhzia te zêp map lova a han inthai lang ṭhin hi a ni a. Hetiang deuh hian Dr. L.N Tluanga pawh hian Biak in hawng zo lova nupui a neih thu leh a thunun phâk lohva a fapa a awm ṭhin thu hi zep map lovin a sawi lang a. Hei hian hmuhsit tumtute hmui a phuar hlein a rinawm. Hei hi mi tam takin kan tih ngam miah loh tur a ni a, mi vervek leh dawihzep te tan chuan tih ve har tak a ni awm e.
Chubakah Kribati-a Missionary-a an kal hmasak ber ṭuma a ram mite nena an inhmuh thelh deuh avanga a rawn bân haw dan te kha chiang takin min hrilh a, amah hian thiam thu a sawi tam lo hle bawk. A lo dik zâwk zia erawh chu a zu kal leha a ertute inpuanna khan a tilang hle. A tawpah phei chuan Education Secretary hial ni turin kum 1999 khan an ko thla leh ta a ni. Dr. LN Tluanga hian a nunah harsatna tam tak a tawk tih kan hmu a, taksa hrisel lohna bâkah nupaa lirtheia chetsualna thlengin an tawk. Zinkawngah leh an thawhna hmunah te pawh buaina sut kian tur an nei chamchi a ni. Mahse Pathianin mak takin a chhan chhuak zel niin a lang.
Zawlnei a nih bik loh avangin a hma lam hun chu a âr khawthim dai chho ve nawk nawk zel a, dai sual em em phei chu a nei lêm lo. Heng harsatna zawng zawngah hian amah puibâwmtu leh uap tlattu nupui fel tak Biakveli a nei hi a vanneih pui hle bawk a ni. Mi hlawhtlingte phênah hian hmeichhia an lo awm chawk, an tih chu anni nupa chungchângah hian a dik hle mai. Mi thiam leh tawnhriat ngah a ni tih hria a, Member of Parliament atana candidate ni tura an sawm hial pawh hi a mak lo.
Khing khi a lehkhabu aṭanga kan hmuh theih tlangpui a ni. Hetia Dr. L.N. Tluanga chanchin ropui tak kan tarlan hian amah hi mi famkim leh sawiselbo a ni e, kan tihna a ni hauh lo. Mihring a nihnaah tlakbalna lai chu a nei ve teh meuh vang. Chutih lai erawh chuan mihring famkim lo zingah hian a tawng sang ber pawl a ni kan ti zawk a ni. Pathian rawngbawl tura khawvel ropuina a kalsan hi tluk loh rim chu a nam reng reng a ni e.
Tunah chuan an thawhrimna te chawlhsanin Mission Veng hmun ṭhalai berah hlim takin an cheng tawh a, an lawmpuiawm hle mai. Joba lehkhabu-a kan hmuh ang deuhvin “I bul lamah tê mah la, i tâwp lamah i lian ang” tih kha Dr. L.N Tluanga chungah hian a thleng dik hle mai. Mizote zinga sulsutu tling pha Dr. L.N Tluanga kan nei hi kan vannei a ni. A lehkhabu hi lo chhiar ve phawt teh u.
- P.C.Lawmkunga