Written by
- Engkima Chawngthu Chhiahtlang

Kum 2023-ah tunge sawrkarna siam ang? Tuirial Bye-election Behbawm

Tun ministry chu a kaltluang ti duh tan chuan ‘kaltluang’ a tih theih tho rualin mawlmang taka thlir chuan ṭeuhneuh leh sawisep a tam hle tih a hriat theih a. Hei hian ministry kaltluang tak a ni lo tih lantir awm e. Hripui avangin khawvel pum a buai a, lo bang bik tur chu kan ni hauh lo nachungin kan ram politik ‘ṭeuhneuh’ leh ‘sawisep’ lo thleng tam zawk hi chu hripui awm lo pawh nise lo thleng tho tur niawm a mawi an ni hlawm.

Kum 2018 inthlan zawh a ministry din a nih ata ṭum thum bye-election (Inthlan ṭhat) kan hmachhawnna tur a lo ni ta reng mai. Kum 2019 West-I inthlan ṭhat kha chu bial luahtu in bial a chhuahsan vanga Inthlan-ṭhat ngai a nih avangin kalphung danglam a awm meuh lo; kumin (2021) kum tir lama Serchhip bial Inthlan-ṭhat kha chu kan ram politik a thil thleng zen zen a nih loh avang khan ngaihven a hlawh hle tih a hriat theih. Tuirial bial Inthlan-ṭhat lo awm tur pawh hi kum 2019 Inthlan-ṭhat te lakah chuan mipui beng a verh hle. Hei hi eng vang nge ni ang?

Political Science ṭawngkamah chuan ‘political socialisation’ tih a ni - mipuiten politik an ngaihvenna nasat leh nasat loh sawi nan te, mipui ten politik an ngaihvenna hmanrua leh a chhan te sawi nan hman ṭhin a ni. Ministry kal ta dang zawng ai hian tun ministry kan hman mek hian political socialisation kawngah hian a thawh hlawk ber a tih ngam awm e. Hei hi a chhan ber chu ‘ṭeuhneuh’ leh ‘sawisep’ a tam vangin mipuite beng a ti vir a, mit ti thlei thei chhiar tur leh hmuh tur a tam vang a ni. Hei hi ruling party chet ṭhat vang a ni chuang lo a, a letling chiahin ‘an chet ṭhat loh vang’ a ni zawk mah; chumi tlukpui deuh chiah chuan ‘Eptu (opposition) party te chet ṭhat vang’ a tih theih bawk.

Tuirial bial Inthan-ṭhat
2021-ah tunge chak ang?

Hetia mipui nawlpui ten tun hma zawng aia politik an ngaihven tak riau avangin nidanga zawhna lang zen zen lo inzawh a ngaih phah ta fo mai. Inthlan-ṭhat ah tunge chak ang? Chak te se engvang nge ni ang? Heng Inthlan-ṭhat te hian kum 2023 inthlan pui a nghawng dawn em? Heng zawhna te hi mi tam tak zawh mêk, chhan dik har tak tur si vek an ni. Mi tam zawk thlir dan chuan heng Inthlan-ṭhat te hian 2023 inthlan pui chu thui tak a nghawng ngei an ring a, a dik pawh a dik maithei. Nimahsela, hetih mêk lai hian party ṭhenkhat chuan intuaithar leh pianthar tumin an sawrkar lai a an tih dik loh ṭhin sual te sim a ṭan lak an lo tum ve mêk bawk a, hlawhtling hlawm tak maw! Boruak ti sosang zual tur niawm hrim in khawimaw laia ‘eiruk case’ te kha sawi hawn leh niin court lama insawifiahna te kan hre awl lo a, politik kawngah mipui min ti zauthau tih loh rual a ni lo.

Heng zawng zawng avang hian tun ṭum Tuirial bial Inthlan-ṭhat pawh hian ngaihven a hlawh zual a, September thla tir lam khan zirchianna nei tura hmalak a ni tawh. He zirchianna hian a tum ber chu Tuirial bial Inthlan-ṭhat ah hian ‘tu nge chak ang’ tih leh ‘2023 a mipuiten sawrkar tura an rin’ te hian inzawmna a nei em tih a ni.

Tun ṭum Inthlan-ṭhat ang reng renga ‘lawmluh news’ leh ‘bang news’ a tam awm hi a la awm âwm lo e. A bial mipuiten ‘kan bial chu bial sakei’ an lo tih fiam te pawh hian dikna chen a nei a ni awm e. Serchhip Inthlan-ṭhat te pawh khan hetiang chanchin tharlam hi chu a awm ve tho, nimahsela tun ṭum ang em hian a tam hriat a ni lo. Party tin duhthala an han campaign chuan ‘thiang leh thiang lo pawh a awm tawh lo’ tih ang deuh a ni a, an in lawmluh siak tih loh rual a ni lo. Nimahsela, hei hian neutral te chu a nghawng nasa vakin a rinawm lo.

Serchhip bial Inthlan-ṭhat nen kan khaikhin lo thei lo a, Serchhip ai kha chuan a boruak hi a dai hret a tih ngam. Chutih rual chuan party lian pathum (Congress, MNF, leh ZPM) te hmalakna erawh a nasa sauh thung niin a lang. Kawng hrang hranga thlirin ZPM hian chak thei turin dinhmun (chance) an nei ṭha ber a, MNF in an dawt a, Congress in an dawt leh. Engti kawng zawng pawhin Congress hi chu pathumna dinhmun luah tur an ni (ZPM emaw MNF pawh lo chak ta se). Nimahsela, Serchhip ang êm êm a in hnehna nasa kha chu a awm lo ang.

Engvangin nge ZPM hian beihrawn a tawh?

Thil danglam tak lo lang ṭhin chu party ṭan lam nei lo (neutral) kan tih te hi an ni. Neutral tam zawk hian ZPM party hi chak tura an duh leh chak tura an rin a ni zel a, chu chu Tuirial bial khaw tinah a nih dan a ni. Hei hi politician hrat-khawkheng (veteran politician) kan tih te hian an hmuh tlang vang pawh a ni maithei ZPM hian tunhma zawng aiin beihrawn pawh a hlawh zual niin a lang. Heti tak maia party naupang berin beihrawn leh sawihnawm rawn a hlawh ta mai hian thil tam tak a hrilhfiah nghal bawk.

Tun hmaa ZPM thawm neih lohna khua leh bialah te ZPM unit dinthar leh hmalakna hmuh leh hriat tur a awm ta nawk mai. Chhim lam phei chu he boruak hian a thleng thui ve hle. Serchhip bial Inthlan-ṭhat zawh hlim phei kha chuan ‘ZPM te hian buh an seng’ ni mai awma mawiin a ruh hian an rut hiau hiau a tih theih ang. An MLA te hi hek hlauh vanga tîm leh dipsai deuh chu ni lo phei se chuan heng bakah hian seng luh tur hmachhawp pawh an neih nual a rinawm.

Mipui tam zawk rilru hi ZPM hian a hmin tih loh rual a ni lo, chu chu eng vang nge, tih leh eng kawngah te nge insiam ṭhat a in enlet kan mamawh tih lam ngaihtuah hman lêk loa party naupang tê an in sawisel chhawk zut mai hi chu a felhlel deuh.

ZPM party te lah ṭhat uchuak tum niawm taka campaign leh ‘thianghlim bik’ niawm taka lan an tumna rilru hi chu sim vang vang tlak, mipui thinlung ti kalsual theitu a ni. Thianghlim famkim thei an awm lo tih lantirtu chu ZPM te pawhin an intiamna ṭhenkhat tih hlawhtlin theih bik loh an nei chamchi ve tho. Kan CM hmasa thusawi ang deuhin ‘manifesto te chu kan inziah ṭhat siak’ a tih kha ‘an lo zawm ṭha ber hial zawk awm e’ tih theih ve tak tho a ni. Engpawhnise, heti tak maia party naupang berin mipui rin (confidence) a rawn hlawh thar thut hi ṭhenkhat tan chuan ngaih lam lam a ti ṭha lo zawk awm e.

Kum 2023 ah tunge sawrkar dawn? Tuirial bial Inthlan-ṭhat aṭanga a lan dan

Mipui rin (confidence) a hlawh nasa tawh lanchianna pakhat chu Tuirial bial zirchianna hian a ti lang. Tuirial bialah hian party mal chuan MNF âwn ru ve deuh an tam ber a, ZPM nen an inthlauhna erawh a sang lo hle. Nimahsela, chak tura mipui duh ah hian party member tam ringawt khan awmzia a nei zo meuh tawh lo; chu chuan a entir chu MNF party mi leh sa ni ve si, ZPM chak zawk se ti an awm ta nual tihna a nih chu. Chu aia mak leh danglam zawk chu MNF leh Congress mi leh saa inchhal, Tuirial bial Inthlan-ṭhat a MNF emaw Congress emaw chak tur a ring leh duh pawhin kum 2023 inthlan puiah chuan ZPM a sawrkar an ring fur mai.

Hei hi thil danglam tak tih loh rual a nilo. ZPM party lamṭang sa ten ZPM a sawrkar ring se thil mak a nilo a, MNF leh Congress lamṭang ten ZPM a sawrkar an ring hlauh mai hian mipui rinna (a bikin neutral rinna) a dawn nasat zia a lan chian tir hle. Thil danglam tak awm leh chu sawi tur ting in MNF lam aiin Congress party âwn te hian ZPM a sawrkar dawn tih rinna hi an nei lian zawk a, chu chuan a entir chu Congress party hi rin phak bakin a lo tlu sawp ve ta hle tih a ti lang.

Heng finfiahna mitin hmuh leh hriat theih langsar tak chu MNF emaw Congress emaw te hian ‘ZPM chu pathumna tur, MNF leh Congress te hian final kan lut’ an ti fo ṭhin. Hei hi a dik nia an ring a nih si chuan engvangin nge ZPM hi an la vei zui zel, engvangin nge ZPM lo lian zel tur hi sawinep an tum a an helh êm êm? An mahni thusawi ngei pawh ring zo lo an nih chuan rinna pan tak a nih ngei a rinawm a; he rinna hlawhchham leh tur si hian an rinna a ti derthawng chhunzawm zel ang tih hi a hlauhawm khawp mai.

Tlangkawmna

Kan pawm emaw pawm lo emaw, kan duh emaw duh lo emaw Tuirial bial mipui tam zawk te hian 2023 inthlan hunah ZPM a sawrkar an ring ta phawt a. Bial dang zirchiang tawh lo in hei hi ‘a dik’ angah lo ngai ta ila. Hei hi thil awmdan a nih chuan Serchhip leh Tuirial bial te chu ZPM fachuam nih hmabak te an nih mai hmel; an mangan pachhiat lai ber a thlahthlam lo tu te an ni si a.

He Inthlan-ṭhat lo awm turah hian ZPM hi a chak emaw chak lo emaw a nih a 2023 inthlan a sawrkarna a siam thei a nih chuan tun ṭum a ZPM vote hmuh san fal deuhna khua te chuan ‘ZPM malsawmna’ an dawn thuai a rinawm bawk.

Tin, he bial ah hian ZPM hi an chak leh a nih ngat chuan Serchhip Inthlan-ṭhat zawh a buh seng ai mah khan seng khawm tur hi Mizoram hmun tin kil tinah hian an ther fur tawhin a rinawm.

- Engkima Chawngthu
Chhiahtlang