ṬAWNGKAM THILTIHTHEIHNA
- Debbie Rinawmi
Kan ṭawngkam tin mai hian thil a ti thei hle a; pawi a khawih thei a, midang hlimna leh thlamuanna pawh a thlen thei bawk. Engkim hian ṭhatna leh ṭhatlohna a nei a ni.
Kan pi leh pute pawhin ‘ṭawngkam thain sial a man’ te an lo ti a, an lo hmu chiang hle mai. Engpawhnise, a ṭha zawnga nghawng a neih lam kha chu midang ziahah lo dah ṭha ta ila. Midang sawi peih loh, ṭawngkam uluk loh thiltihtheihna lo chip dawn ila.
Khawvela Covid hri a darh tirh khan mipui kan thlaphang em em a, ram hruaitute kan thlir ṭhup a, an lakah beiseina kan nei lian hle a nih kha. Heng hunah hian mi nawlpui te aia ram hruaitute pawimawhna a lang chiang hle. Dawt sawi rau rauah pawh ina awm mai maite dawt sawi ai chuan ram hruaituin dawt a sawi hian a pawi thui zawk ṭhin. Chhungkhat chawlhni sa tur ei ruk ai chuan ram hmasawnna tur sum eiruk chu a pawi dan a pawi nasa zawk hle bawk.
Donald Trump-a
ṭawngkam thiltithei chu!
Donald Trump-a’n Coronavirus chu 'Chinese virus' a ni a tih khan khawvel a deng chhuak rang hle a. March 16 aṭanga 30 chhung khan vawi sawmhnih aia tam mah a sawi hman lehnghal! Chu a ṭawngkam chuan buaina a chawk chhuak nghal pang mai - Asian-te ngaihtheih lohna a hring nghal a, a nghawng a nasa hle. Thil namai lo tak a nih avangin chhuahchhal pawh a tawk hial reng a, ani lah chuan China aṭanga rawn inṭan a nih avanga sawi maiah a inchhal a, a nghawng a nep phah hauh si lo. Aw, ṭawngkam thiltithei!
USA lamah chuan…
Khawvel ram hruaitu azawnga huhang ngah ber USA President ka meuh aṭanga a chhuah tak siah chuan hri a len tirh lam ringawtah pawh khan Asian te huatna avanga buaina report case 100 lai a awm a ni.
Chung ang buaina chu a hluar tak zel avangin Asian Pacific Planning and Policy Council te, Chinese for Affirmative Action te leh San Francisco State University hnuaia Asian American Studies Department te tangkawp chuan hmalakna ‘Stop AAPI Hate Reporting Center’ chu March 19, 2020 khan chi inthliarna avanga Asian American-te buaina hmachhawn turin an nei ta rup mai a, hna pawh an ngah chak hle.
HAMARA DESH-AH PAWH…
Kan ram India pawh a rawn kangkai vat a. A tuartu chu tlang mi Northeast ho kan ni, khawchhak hmel kan put miau avangin. He buaina hi he hriin a thlen thil thar a ni lo va, thu mu hnu a kaitho mai zawk a ni. January 29, 2014-ah khan Arunachal Pradesh mi Nido Taniam kha Indian hmel a put loh avangin Lajpat Nagar, Delhi-ah vuak hlum a lo tawk tawh a. Kum 2016-ah pawh Bangalore-ah Mizo ṭhalai pahnih chu an khawtual ṭawng an hman loh avangin na taka sawisak an lo tawk tawh a nih kha.
Mizoram awmna hre lo pawh an awm nawk a, ‘Nepal-ah em ni a awm?’, ‘Bangladesh-ah em ni a awm?’ ti tawk lah bo lo. Tlang mi chu ‘chinky’ emaw ‘chini’ emaw ‘Nepali’ emaw ‘Chinese’ tia koh nawmnah kan ni fo a, ‘chinky’ tih hi a tlanglawn ber a ni awm e. Cambridge International Dictionary of English chuan he thumal hi British hoin Chinese mi an sawina tawngkam mawi lo tak a ni tih a sawi a, chu mai bakah ‘chink’ tih pawh hi Webter’s New World College Dictionary, New Millennium leh Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English te chuan Chinese mite sawi nana ṭawngkam zahawm loh tak a nih thu an tarlang bawk. A enga pawh chu ni se, hming mawi leh zahawm tak chu a ni lo phawt.
Hei mai bakah hri a len khan Mizote ngei pawh mahni ram panin ka haw nguah nguah a, chutih laiin zirna leh hnathawhna emaw thil ṭul dang (damlohna pawh a ni thei) avanga phai lama tangkhang an awm nual a. Chung tlang mi chambangho chuan hri avanga buaina piah lamah enhranna an tawk nasa em em a. An in luah aṭanga hnawh chhuah an ni a, hmun hrang hranga an kalna turah dante pawh an awm a, an hna aṭanga ban hialte pawh an awm a ni awm e. Thil thleng pahnih khat lek han tarlang ila. Indian Prime Minister-in Janata Curfew March 22, 2020-a a puan hnu lawkah khan Delhi University hnuaia Manipuri M. Phil zirlai chu chawhmeh lei turin a bazar a, a kalkawngah chuan pa pakhatin ‘corona’ tia au nawmnahin a kuhva ei lai a chhak khum nghe nghe. Ahmedabad-ah pawh Northeast nula ṭhianho chu a luah man an pek lawk diam kha a neitute’n chhuak turin an ti thut a ni.
Case report pawh hi sawi sen loh khawpa tam a awm a, report ngam lo pawh tam tak an awm a ni. Porvorim, Goa-ah pawh nu pakhat leh a fate’n Northeast nula te kutthlakin an bei chiam a. Local police te lahin complaint file lo turin an vau zawk daih mai si, National Commission for Women-in an bawhzui nghe nghe. Heng buaina tarlan takte hi a tawktu leh tuartu tan chuan taksa mai bakah rilru leh ngaihtuahna thlenga nghawng zuitu an nih avangin a pawi hle a, rilru lam natna pawh a tihluar hle a ni. Heng chi inthliarna avanga buainate hian Indian Constitution-a Fundamental Rights (Article 14 atanga 21) in mihring dikna chanvo a sawite chu kalh tlat mah se, a tuartu kha hmeichhia a nih loh phei chuan police te’n eng IPC (Indian Penal Code) hnuaiah nge an ziah luh ang tihah ngawt pawh an buai ṭhin, chi inthliarna avanga hremna dan mumal a awm loh avangin.
Heng a chunga tarlante hi huatna leh tawrhna chawh thawh tuma tarlan an ni lo va, ṭawngkam pakhatin nghawng a neih thuizia tarlanna chauh a ni. Donald Trump-a angin mi hneh theihna kan ngah lo pawh a ni thei, amaherawhchu, kan ṭawngkam tinte hi an nung a, nghawng eng emaw tal an nei vek a ni. Khawvela ṭawng lam zirna linguistics leh Pathian thu lam aṭang pawhin a dik chiah mai. I ṭawngkam hmangin tawrhna i thlen
thei a, chutiangin malsawmna pawh.