Written by
- Dr. C. Lalrampana

GOOD GOVERNANCE

- Dr. C. Lalrampana

A kamkeuna: India-in zalenna a hmuh hnu kum 67-na 2014 aṭang khan Sorkar laipui chuan inrelbãwlna ṭha kalpui turin ke a pên ve ṭan chauh a. Khami kum aṭang khan kum tin December 25 chu Good Governance Day (Susasan Divas) atana hmang ṭhin turin a ruat a; hei hi Prime Minister hlui Shri Atal Bihari Vajpayee pian champha denchhena ruahman a ni. Kristiante tan phei chuan Isua Krista pianni anga ngaih Krismas ni chiah a ni lehnghal a, Good governance bul ṭan nan pawh a inhmehin a inrem hle niin a lang.

India PM hmasa ber Jawaharlal Nehru, Indian National Congress khan kum 1952-1962 kum 17 chhung PM nihna a chelh a. A hnuah PM 13-in India Sorkar an kaihruai ve leh tawh a, tuna PM Modi hi PM 14-na a ni mek. Mizoramah pawh CM 5-in Mizoram Sorkar an kaihhruai tawh a; mahse, Good Governance kalpui kan la tum tlang mek chauh niin a lang.

Good governance chu?

Sorkar inrelbãwlna ṭha leh inkaihhruaina ṭha, lang tlang sorkar leh mipui huap zo sorkar hi Good Governance chu a ni. He tehkhawng hi a tlin phak loh erawh chuan sorkar ṭha lo, sorkar chhia (bad governance) a tih theih ang.

December 25, 2014 hma lam zawng India Indepence day aṭanga chhuta Kum 67 chhung kha sorkar ṭha lo (bad governance) kan hrawn ṭhin tihna a ni ngei ang. Mizoramah pawh Mizo District Council 1952 - 2014 kum 62 chhung zawng khan sorkar ṭha lo (bad governance) kan hrawn ṭhin tihna a ni thei bawk ang.

Good Governance-in a ken telte...

Hriattir phalna dan (Right to Information (RTI) Act-2005 hman a nih chinah he dan hian khuhhawnna (openness), lan tlang theihna (transparency), Sorkar inrelbawlna leh rorelna kawnga mipui mamawh leh hriat duhte hriattir tura mawhphurh theihna (accountability)-te a keng tel a. Hei hian mipui hriat phak loha thil dik lo inthup tur tam tak awm theite chu a lãi lang zung zung thei a ni. Heng baka Good Governance-in a ken tel ngei ngei tura ngaihte chu:

Eirukna laka fihlim (corruption free)

Dikna, thianghlimna, felna (Integrity)

Rules & regulation ṭha neiha dik taka hman leh zawm

Dan leh thupek (law & order) ṭha neiha ṭha taka zawm leh kenkawh

Development hna ṭha taka thawh leh dik taka kalpui

Mipui chanvo ngaih pawimawha inlungrualna leh zalenna neih

Tlin tawkna (efficiency) neia mipui tana thawh

Mamawh phuhruk/ chhãn theihna (responsiveness) nena hna thawh

Tangkaina leh sãwtna (effectiveness) neia thawh

Nundan ṭha leh khawsak ṭha (ethics) nena hna thawh

Physical & organizational structures ṭha neih

Social & economic infrastructure ṭha neih. etc.

Heng lo pawh hi sawi tur tam tak a la awm thei a, sawi vek sên a ni lo.

Engnge kan tlakchham chu?

A lan dan maiah chuan good governance tehfung (qualification) hi kan nei kim vek tawh a, kan qualify tawh hle niin a lang. Technology hrang hrang thlirin communication technology bikah phei chuan good governance tehfung kan bát pha niin a lang. Mahse, a tak ramah erawh chuan kan la phãk lo (disqualify) chiang hle niin a lang. Good governance nih kan la tlin lohna lai langsãr zualte chu:

Eirukna: Good governance-ah chuan mipui chanai eirukna a bo tur a ni. Mahse, kan ram hruaitute ber CM-te meuh pawhin rorelna court-ah eiruk thubuai an awrh ṭhin niin a lang - social media hrang hrangah hmuh tur a awm. Hetih lai hian rorelna court hmaa finfiah a nih meuh chuan an fihlimleh tho ṭhin. Dik lo taka inpuhna vang mai em ni ang tih chu suangtuah tham tak a ni. Chutiang zelin sorkar milian, bureaucrats zingah pawh eiruk thubuai awrh an awm fo bawk.

CMs hlui Pute - Ch. Chhunga & Brig. T. Sailo, Laldengate erawh eiruk thubuai lakah an fihlim niin a lang. Eirukna lakah an fihlim bik tihna erawh a ni lo; anmahni laka thubuai theh luttu an awm ve loh vang chauh a ni thei. Kum 2023, 9th General Assembly inthlana CM thar lo awm leh tur hian eiruk thubuai (Court Case) a nei ve leh mai ang em? tih chu tuma sawi lawk theih a ni lo.

Eirukna chi hrang hrang a awm: sum faia eiruk te, a bungruaa eiruk te, hun eiruk te, aikal lak eiruk te, mi thil rukte leh mimal pawisa eiruksakte leh a dang tam tak a awm thei. Ministry leh sorkar hnathawk chauh hi eiru thei an ni lo. NGO leh Kohhran chen hian eirukna hian min chim hneh hle.

Kohhran puithiam (Reverent) pensioner pakhat ka zawhna - Kohhran hrang hrang aṭanga pastor pensioner ṭhiau tawhte hian ministry hi chelh se a ṭha ber mai lo'ng maw? tia ka zawhna min chhannaah chuan-"Mahni tlãkna kohhran mual hran tê têah pawh eiru (corrupt) duh vek tho kan ni a, engtihna mah kan ni bik chuang lovang" a ti. Tun thlengin he chhanna hi ka rilruah a thi thei lo.

NGO hrang hrang zingah pawh eirukna hian zung a kaih nghet tawh êm a ni. Pawl, NGO lian leh tenau, kohhran hrang hrang buaina tawh fo chhan pawh eirukna vang a ni ṭhin.

LAN TLANGNA:
Lan tlangna (transparency) hi sorkar a thuruk leh hmalakna hrang hrang zepruk leh thup awm lova mipui hriata puan chhuah ringawt hi a ni lo va, transparency-in a tum tak zawk chu kha hmalakna kha ruahman lãwk ang takin a ṭhat zawng (quality) leh a hlut zawng (value) bakah sum leh pai ruahman zat leh hun tiam (time bound) chhung ngeia peihfel a ni em? tih leh a nih dan tur ang thlapa siam leh saka hman ṭangkai a ni em? tih hi a phawk chhuak zawk tur a ni. Tuna kan awm danah hi chuan transparency a awm meuh lo niin a lang.

A bikin sorkar department hrang hranga contract hna bikah phei chuan transparency a awm lo hulhual a ni lo'm ni? Contract hna pakhat mi pahnih pathumin an lei chhawn ṭhin avangin plan & project (Draft Project Report) ang thlapa thawh zawha hman tlak hmuh tur a vang hle.

DEVELOPMENT:

Ram mipuite kawng hrang hranga tihṭhanna, tihhmasawnna (development) hi a rualkhai tawk lo hle. Inthlan campaign lai chuan political party tinte hian ram leh khawtlang mipuite leh rethei chhumchhiate an hmangaih tlang ṭhin hle. A tawpah tu party emaw berin sorkarna an han chelh a, mi zuan kahlen thei/development zuang thei, (Passover development system) hlir an kalpui leh ṭhin a, mirethei chhumchhia leh eptu party bial mipuite'n chanvo engmah an chang pha ve tawh ṭhin lo va, “Opposition MLA bial nih chu a hahthlak em mai!” tiin an hui leh piap piap ṭhinte hian democracy hlutna leh rorelna dik a bawh bo hneh ṭhin hle. Hetianga thlei bik neia rorelna leh kalhlen development hi Good governance-ah chuan a awm tur a ni lo.

DIKNA (INTEGRITY):

Dikna, thianghlimna, felna leh rinawmna (Integrity) hi a pawimawh hle. Tun hma khan ministry chelhtu politician-te zingah sorkar ram land least huamchhung hleh ṭhena mahni mimal hminga LSC siamtir ching an awm nual nia sawi a awm ṭhin. Chiang taka ka hriat thawi chu - Zirna in pakhata hotu pakhat chuan Revenue Department-ah redemarcation a dil a, institution ram a teh ṭhattir rualin hmun ṭha lai tak in hmun khawp zãn tur chu ama hminga LSC turin a lo tifel hman thuak a; man chhuah a nih tak avangin cancelled lehnghal a ni. Ani hian integrity a tlachham hle. Relkawng, airport, tuikhuah, kawngpui laih dawn apiangin politcian, sorkar milian leh mipuite'n integrity kan tlachham ṭhin hle a, thlarau LSC a tam thei hle niin a lang. Ka phak tawka ka kal kual vena chinah secret investigation aṭanga ka hmuh danin khawi emaw lai laiah chuan NGO pawh hian Sorkar Department ram an hleh ṭhensak ṭhin niin sawi a awm bawk. Heng ang hi a awm tak tak a nih chuan integrity kan tlachham tlang hle tihna a ni thei ang. Hei vang hian development ṭha neih kawngah kan state a hnufum phah ṭhin. Good governance chuan integrity a keng tel tlat tur a ni si a.

NUN DAN THA:

Nundan ṭha leh khawsak ṭha (ethics) nena hna thawh hi a pawimawh takzet. Ministers aṭanga hna hniam ber thleng hian kan nihna leh hnathawhna atan inkaihhruaina fel tak a awm. Inzahtawnna, inngaih pawimawh tawnnate hi thil ṭul tawp khawk a ni. Mahni hna kalsana pawimawh dang chhuanlam siam chin te, pisa leh mahni hna thawhna hmun (work place) chhuahsan sek te, minister, MLA, officer etc. pawimawh changa hmuh harsa lutuk khawpa khawsak chingte hian khawsak dan ṭha (ethical behavior) an tlachham hle a ni. Hetiang tlakchhamna hian tun thlengin kan ramah hmun a la awh zau hle. Good governance-ah chuan ethical behaviour dik tak a awm tur a ni.

DÃN LEH DÛN THA:

Kawng hrang hrangah dãn leh dûn (rules & regulations) Mizoram Gazette hnan thlap kan nei ṭhain kan ngah tawh hle. Dãn leh dûn anga kal erawh a harsa hle. Dãn leh dûn siamtu leh kengkawhtuin dan leh dun an bawhchhe fo ṭhin a, a ṭhenah dãn leh dûn khauh taka lek ching; a ṭhenah ngai pawimawh leh si lo kan niin a lang. Hei hi mipuiin an hriat reng ṭhin avangin dãn anga kal a harsat phah ṭhin a ni. Sorkar hna lak dan ṭhenkhatah leh Contract tender chungchangahte leh thil dang dangah pawh tun thlengin belhchian dãwl lo lai a awm fo ṭhin. Dan leh dûn ang thlapin huai takin kal ngam ṭhin ila chuan hetiang thil hi a thleng ṭhin lo tur a. Good governance-ah chuan Dãn leh dûn palzutna a awm tur a ni si lo.

DÃN LEH THUPÊK:

India tluka dãn leh thupêk nei ṭha leh nei chikim khawvel ram dangah an awm bik lo maithei. A kenkawh lamah erawh a hlawhchham theih. Assam nena ramri buai kan hmachhawn mekahte leh covid-19 kan hmachhawn mekna kawngah pawh hian dãn leh thupêk kenkawh kawngah kan hlawhchham em tih chu a hretute vek kan ni. A ṭhena ruah sur, a ṭhena ni sa ang maia a kal chuan Good governance kan ni lo tihna a ni.

RORELNA DIK:

Rorelna dik (justice) hi hleih nei lo, mi dikna chanvo ang taka rel felsakna hi a ni. Executive leh judiciary dah hran a ni tawh. Hetih rual hian thil ṭhenkhatah chuan judiciary hi executive lam hian a la thunun deuh emaw tih theihin justice awm lo tak taka court thutlukna awm fote a awm ṭhin ni awm taka sawi leh titi a awm ṭhin. Police Department lamah pawh FIR register duh leh duh loh awm ṭhin anga sawi a awm fo mai; kei chuan a dik leh dik loh chiah erawh ka hre ve lem lo. Rorêlna sai thinga chantîr a, felna chu leia paih thlate u; (Amosa 5:7), tih hi kan dinhmun a ni ta zawk em ni? Nimahsela rorêlna dik chu lui angin luang se la, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se. (Amosa 5:24). Good governance-ah chuan rorelna dik tak a awm tur a ni.

TUM MUMAL:

Sorkar inrelbawlna ṭha chuan tum mumal leh felfai tak (sound policy) a nei tur a ni. Kan ramah Ministry thar a pian apiangin tum mumal, flagship programme leh programme te nau dang dang ṭha tak tak an chhawp chhuak ṭhin. Mahse, an tihfuh ṭhin loh nia lang chu an theihna (ability) piah lam thleng thlenga mipui hnena thil tiamkam an nei ṭhin hi anmahni tichhetu a ni tih an man pha lo nge? Mipui rin an kai tawh loh phah ṭhin. An sorkar tawh loh hnuah erawh an inhmuchhuak thar leh ziah lawi si a nih hmel. Kan politician-te zingah hetianga intiamkam ching, a tak hmuh tur awm leh tak tak si lo a awm fo ṭhin avang hian mipui rin an kai tawh loh phah ṭhin a ni. Intiamkamna ṭawngkam, tihhlawhtlin leh tak tak theih si lohte hi ram mipuite beidawnna thlentu a ni. Hetiang sound policy ang taka lang, a tak chang leh thei ta si lote hian social media hrang hrangah kan ram hruaitute zahpahna nei lek lova na tak taka dem letna leh chirhthehna a thlen ṭhin a; kan ram hruaitute zahawmna a tichhe vek a; kan ram leh hnam hmel a tichhe takzet ṭhin. Good governance-ah chuan inbumna a awm tur a ni si lo.

A TLANGKAWMNA:

Good governance awmzia kan hre chiang ta. Tehna (criteria) tam takah good governance ni phak tawh mah ila kawng tam takah erawh kan la hlat hle. Covid-19 hripui hi hlauhawm hle mah se, a bikin pisa hna thawh danah hian nghawng ṭha tak a nei tlat. Pisa dawr kawnga kawng kikawi kual tak tak (zigzag road), British-ho intihlalna ṭha lo tak, tun thlenga kan la chhawm nun, hna muang chia (lengthy procedure) hi thlak thlengin a kawng tawi leh awlsam zawngin a tih ṭan theih ta a, hetiang New Normal Office of Procedure (NNOP) hi a taka kalpui hlen theih ni se, good governance tihhlawhtlingtu ṭha tak pakhat a ni ngei ang.

Khing tarlan takte baka good governance hlawhtlinna tura pawimawh ber chu mimal, chhungkua, khawtlang, hnam (personal, family, social, culture reformation) insiamṭhat hi a ni. Heng hi kan reform phawt loh chuan good governance dik tak kan nei thei lo vang. Chuvangin, good governance nei turin mahni, chhungkua, khawtlang, ram leh hnam insiamṭha chung zelin theihtawp i chhuah zel ang u.

NB: Article hi keima tawnhriat leh ngaihdan public inerest atana ka ziah a ni e. (See-Article 19(1)(a) of the Constitution of India & CCS rules 8(3)).