World Class Education-ah kan pass dial dial
HSLC leh HSSLC result a chhuak a, kum dang zawng aiin kan pass percentage a sang ta viah mai a, result tha neih nan hrim hrim chuan hmana kan tih dan aiin kalphung thar kan hman hi kan ngeih viau dawn niin a hriat. Subject hrang hranga topper ten mark an hmuh dan en phei hi chuan kan hma lawka competitive exam-ah IAS, IPS, IRS etc. kan neih ngei pawh a rinawm ta e.
Kan result neih dan leh topper-te mark hmuh zat hi en chiang ila, subject ṭhenkhat a bikin Mizo leh English-ah te hi chuan kan ti mah mah lo maw aw tih theih a ni. Paper endiktu ten naupangin an phu bak baka mark ren lem lo taka an pek hian education quality an tichhe mai mai thei tlat. Amaherawhchu, kan ṭhian pakhat hian “Result a ṭhat hian sawrkhar, MBSE, school hrang hrang principal leh zirtirtu te, zirlai te, nu leh pa te kan lawm tlang vek a. Chuvangin, awl deuh deuhin zawhna hi siam ila, pass dual dual ang u. Hei hi Mizoram chauh a ni lo; all india hian quality education lam a hawi lo, CBSE phei chu turu buru tak a ni” a ti a. Phai lam an zir zawmna tur ngaihtuahin “An phu a nih chuan mark pek tim loh tur, phai lama kan naute admission zawnga an chhukin zirna in hrang hrangten cut off mark an lo tisang si a” tih vangin kan pe uar ve ta deuh a ni ang e. World class education sawi ṭhinte hian hian kan kalphung hi ṭha kan ti tawk em?
Zirna in a ken tal tlat thil pawimawh em em mai chu mahni ṭawng humhalh a ni. Ṭawng leh hnam hi a inzawm tlat a, kan ṭawng a bo hun hun chu kan hnam a ral hun a ni mai dawn. Kan Vice President lo zin khan, “In pianpui ṭawng in theihnghilh ngai tur a ni lo va, in humhim ang a, in chhuang bawk tur a ni” a ti a ni awm a, sap ṭawng kan ngaihsan dan leh mizo ṭawng kan zahpui si dan ngaihtuah hian thu takah kan ngaihsak duh dawn em le? Mizoramin zirna kan kalpui dan hi chik takin en ila, mizo ṭawng humhalh zawnga kal chu sawi loh a hnuchhawn zawngin kan her muah muah mai a nih hi.
English medium kan ti a, a rethei ber pawhin mizo medium sitin ‘sap ṭawng’ salah kan tang hlawm ta. Tunah chuan mizo ṭawng zawhnate hi mizo ṭawng ziak dan dika chhang tluan thei naupang an awm dawn em ni tih tur a ni a, HSLC a letter hmu phak chin leh HSSLC a 90 chung lam hmu phak chinte chhanna hi en chiang ila, mizo ṭawng ziak/ hmang dik hlawm tak maw!
World class education kan ti a, english medium chu kailawn pui berah kan ngai nge mahni ṭawng hlamchhiah khawpin kan english medium sup sup a, ram ropui min thlen tak ang maw? Kan sawrkhar pawhin a theihna zawnah theihtawpin tan a la a, zirtir hna pawh a tre-a training chhuak ngei ten an thawh theihna turin hma a la chho mek zel a, chutih rualin train chhuak tawhte thawhna sikul erawhin result an nei ṭha kher lem chuang lo. World class education kan tih hi khawi laiah nge a awm ang? English medium-ah em ni? Nge ni a percentage ṭha taka pass dual dualnaah hian?
May ni 8 khan G90’s (Generation Nineties) ten Champhai-ah charity football match kan han khel a. Champhai District Football Association hnuaia an veteran team nen hlim takin kan inkhel a. Kan sum hmuh ang angte chu Champhai Civil Hospital-a poor fund atan a tuk zingah kan hlan vek a, thawktute pawh an lawm khawpin kan hria. An medical superintendent Pu Zatluangan lawmthu sawi paha rah chhuah nun (productive life) neih hlutzia a sawi kha ropui ka ti telh telh mai. Keini footballer tawngtawl tawh lam mi dangte tana kan feh chhuak kha min fak thiam khawp a, kan khi ver ver mai a ni. Hemi ṭuma a thusawi ‘rah chhuah nun’ leh kan zirna kalphung, result leh world class education-te hi kan hmer khawm a, sawi belh tur a tam dawn hle mai.
Elementary stage thleng tal chuan naupangin an hriatthiam ber tur ‘mother tongue’ a la zirtir hram hram a ṭhat tehlul nen sap ṭawnga kan zirtir ta tlat mai hi a ngaihtuah chian a ngai a ni. Naupangin zirlai an hriatthiam nan zirlai puitu (teaching aid) kan uar em em a, chutih laiin an hriatthiam mumal loh ṭawngin kan hrilh fiahsak leh thung a; a dika dik chuan zirtirtute pawh hi sap ṭawnga ṭawng hlei thei lo khawpa lei tawt an tam a, naupang tan hriat nuam tura han sawifiah thiam chu thil awlai a ni lovang. Zep lovah chuan mizo ṭawng ngei pawh hian duh thala sawifiah tur chuan ṭawngkam thiam tawk a har viau awm e.
Naupang zinga rilru chak leh thiam thei deuh thenkhat, by-heart nuna nung-te hi mihlim khuang rau chang, khuang rikna hmunah lo chuan Pathian mi an ni tih pawh hriat loh ang deuh an ni a. Exam-ah ṭha takin pass zawr zawr mah se pial tlepa buh chi tla ang maiin an zirlaiin an nunah zung a kai lo va, rah chhuah tur an nei lo. A nih loh leh hnim hling nei zinga tla ang deuh kha an ni a, an zir laiin duah hluah mah se sawrkhar hna an hmuh mai loh chuan an by-heart sa zawng zawng kha a ral thuai a, an lo inzir thatchhe laklawh ve tawh ṭhin si a, lehkha zir lo ai pawhin an lak tlak loh zawk mai ṭhin. A vannei zualten sawrkhar hna sang tak tak thawk mah se mihring nun inlaichinnate an hrethiam lo va, khawl thluak nei ang maiin thiam takin hna an thawk a, an mihringpuite lakah tuihnanna an nei lo. Aia upa zah te, tlawmngaihna te, inhmangaih tawnnate hi an hrethiam tak tak lo; khawvel thiamna kawngah sang tak ni mahse an mihring lo ru tlat.
Kawng engkima thiam leh thiam lo, fing leh fing lo teh nana ‘Sap tawng’ kan hmang pawh hi thil fuh ber a ni lovang. Hmanah khan Thanga Jongte-in ‘Zofaleng’(social satire) tih hlaah ‘sap ṭawng chhiar thiam lo mi a’ hmuha kan hmuh dan a lo sawi tawh a, ‘finna mei bul’ a lo tih daih tawh kha. Kan fate hi chik ta ila, pawl sang ve viau tawhte pawh hian an zirlai sap ṭawnga an thiam em emte hi a awmzia an sawifiah thiam meuh dawn em ni, riat ral vel mai mai tur an tam khawp ang.
An thinlungin a hriatthiam loh, an hrawka chinin a sawi theih si hi a tam em em a, exam-naah tha tak taka pass nan an hmang ṭangkai ṭhin a ni. Vaki ṭawng thei tan ‘thank you’ tih leh ‘fuck you’ tih chu a lem chuang lo; a hun leh hmun pawh thliar thiam lovin a hman pawlh vel mai mai a. Kan nauteho pawh hian ṭawngkam mawi leh zahawm, hawihhawm deuh hman hun pawh an hriat tak meuh loh hi.
Hmanlai chuan nu leh pa ten chaw ei laiin nun dan tha, awm dan mawite an fate an zirtir thin a. Mipa naupang chu an lo leikang deuh a, thingnawi fawm rual an nih aṭanga an tlangval thlengin zawlbukah val upaten mipa khawsak phung tur an zirtir zel a. Tunlai naupangho hian ruk ruk that lohzia te, kut tling lova thil neih that lohzia te, thatchhiat pawizia te, ruih hlo leh zu ṭhat lohzia te, aia upa zah leh tlawmngaihna nun mawizia te, ram leh hnam hmangaih a ṭulzia te leh nun dan mawi zawng zawngte hi khawi aṭangin nge an zir tak ang le? YMA, VDP leh Kohhran te pawh hian an mimal nun siam ṭha turin tih theih kan nei tlem hle mai a, nu leh pate ngei pawh hian fate kan ngam lo tial tial mai bawk si!
Nun dan ṭha, awm dan mawi, nun puitling hi zirlaiten zir chhuak se rah chhuah nun an nei ang a, chu tluka world class education a awm dawn em ni? Vaki ṭawng thei kan sawi ang maia a awmzia an hriat loh, exam dawna an pawng by-heart vak vak hian nun puitling an neihna kawngah a pui tlem viau maithei a ni. Sawrkhar hna hi zirlai tlem te bakin an chang dawn lo va, a tam zawk fe hi chuan engtin tin emaw eizawnna an dap chhoh a ṭul dawn. Chumi hun atan chuan an kalna awm kawng zawh thei tura zirna sikul aṭanga an intuaihriam a, fuihna thu ṭha tinreng an rilrua lo tuhsak hi a ṭul em em a ni. Chu thu ṭha tuh tur chuan naupangte thinlunga fiah ber tur ṭawng kan hman a ngai a ni.
Zirtirtute fakna thu ropui ber chu ‘builder of the nation’ tih hi a ni a, kan hnam/ram dinhmunah hian kan lungawi em? Kan lungawi loh chuan tu mawh nge ni chuang le? Pa hlawhtling takte phenah an nupuite an awm an tih ang tho hian hlawhtling ve lo pa tam zawkte phenah pawh an nupuite an awm zel; zirlai hlawhtlingte phenah zirtirtu an awm angin hlawhchhamte phenah pawh an awm tho. Zirna hmangin kan hnam hliampui tawrh mekte hi tuam dam theih a ni a; kan hnam kan ram damna tura mihring nun peng hrang hrangin a mamawh zir chhuahna hi world class education chu a ni ber mai dawn lawm ni?
- R.Lalfakawma, Seling