Written by
C.Lalsangliana

Rualawhna dang

Tunlaiin kan ṭhalaite UPSC Examina­tion-ah an tling thei ta lova, a rualawh thlakin a zahthlak ta hial mai, tih thawm a ri ring ta hle a. Chief Secretary tur te, Director General of Police (DGP) tur te, Secretary leh Commissioner tur te, Deputy Commissioner (DC) te thlengin Central Service-a inziak tling IAS leh IPS leh a dangte Mizo kan awm ta mang lo chu kan mangangin sorkar meuhvin buaipuiin, chutianga inziaktling chhun te tan lawmman (incentive award) hial a tawktarh ta a ni. Kan ṭhalaite kan zilh a, kan fuih a, kan hau lo chauh ta a ni.

Hetih laia ka lo rualawh ve fo-na pakhat chu kan politician-te zingah Zoram pel (Central Gov't)-a nihna sang chelh pha kan nei lo hi a ni. Kum 1947 vel aṭang tawhin politics kan khel ve tawh kha a ni a. Assam hnuaia kan awm lai khan Parliamentary Secretary-ah Pute - CH. Saprawnga (L) leh Lalmawia (L) leh Chief Parliamentary Secretary-ah A.Thanglura (L) te kan nei a; Assam khawpui Shillong-ah an awm.

He hna hi a ruala thawk ni lovin, kum hrang ṭheuhah 1954, 1956 leh 1958 ah te an thawk a ni. Chuta ṭanga kum 30 lai vel hnuah Central Gov't-ah Minister of State pakhat Dr. C.Silvera kan nei leh phauh a, tun thlengin chutiang hna lian chelh thei kan awm leh ta lo a ni.

North East-a kan tribal puite aṭangin PA Sangma (Garo) chu Lok Sabha Speaker-ah a awm thei a, Khasi aṭangin Mizoram Governor-ah PR Kyndiah a rawn awm kha a ni a, Lok Sabha Deputy Speaker-ah G.G. Swell (Khasi) awm tawh bawk. Naga aṭangin JC Jamir chu Goa Governor a ni tawh bawk.

Tunah hian Arunachal Pradesh aṭangin Kiran Rijiju chu Union Minister a ni mek bawk. Keini hi eng chen nge MP pahnih chauh nei hian kan awm dawn le?

Duhthawh taka kan ṭhalaite kan fuih a, kan zilh lai hian kan politician-te hian anmahni khelmual (field) lamah ṭan la ve-in hma sawn ve se, chhuan tham leh thlamuan pui thamin national level-ah te dinhmun sang leh pawimawh chelh ve se. Chuti ni lova kan state te tak te-a lalna leh thuneihna inchuha in sawisel tawn leh in dem tawn reng thawm hi chu a ninawm thawkhat ta.

Lalna an han chan lahin hmasawnna hnukpui ei leh bara intodelh te, kalkawng ṭha te, electric eng ṭha te, water supply ṭha te, ramri humhalh ṭhat te, Chakma lo lut ru dan chah tlat te, gas supply ṭha te, thuneihna semzai (decentralisation of power) te, Aizawl leh district khawpui dang plan ṭhat leh a dang tam tak, hmasawnna rotling timuang si lovin lal hrawt leh inchhek arbawm mai mai lo hian thil tak tak ti ve se. Kan ṭhenawm state-te leh India ram pum hriat tham leh entawn thamin invawrh chho ve se tih hi ka rualawhna a ni.

Tih tak emah chuan tunhma lehzual 1960 - 1090 chho vela kan lehkhathiam rual Central Civil Service-a lut te khan India ram leh a pawn thlengin an thlen chin chinah Mizo hming an timawiin hnamdang zingah an duai bik lo hle. Mizoram leh phai rama Mizo zirlai leh hnathawka awm te tan pawh mi ṭangkai tak an ni ṭhin a, Pathian rawngbawlna lama inhmang ṭangkai tak tak te pawh an awm. Tuna la thawk lai te pawh chutiang chu an la ni fur ang.

Sipai lamah nise Brigadier thlenga inrawlh chho te pawh kan nei. Kohhran lamah pawh United Theological College (Bengaluru) leh Serampur College zirtirtu leh Principal ni thei hial te, Missionary nise Zoram leh India leh ram pawna chhuak kan nei nual mai. Tunhnaia kan ṭhalaite'n Mizoram pawn an dai peih lo leh ngam ta lo pawh hi a chhan ṭha tak ni thei chu - kan ram chhung sorkar inrelbawl dan hahdam leh sum pai lama hlawk tak, facilitiy chi tin reng, ramdang leh Central Service te aia hnianghnar an dawn te hian a tilungawiin khaw dang a hawi tir thei lo a ni.

Chutiang tho chuan kan Minister leh MLA te leh kan politician-te hian kan state zimte-a duhtawk an ngah maina thinlung hian a awi tlei a, zau zawka hmun dang zinga rawngbawl lam a ngaihthah tir a; ti hian kan in ekbeng a, kan phun kan phun a, kan indem tawn a, a tu a te mah hma han hruai tur awm lo ang maiin kan ding ta ṭhup mai a nih hi!

Central leh State sorkar hna aṭanga retired tawh te leh kohhran hruaitu pension tawh tam tak hian ramdang tihdan ṭha te entawna kan ram siamṭhat te an châk ve ṭhin. Political field-ah an han zuang lut chhin a, an beidawng a, NGO leh khawtlang thil dangah ṭan an han la dawn a, a sak deuh deuh bawk si. Tichuan, kan social life kalphung belhchian dawl lo, a huho lo chuan mahnia tlat fal peih/ ngam lo, kan kan nuam tih zâwnga zai ṭhup ṭhupa lam mup mup, chawhlui kilho thahlel em em, phunchiar tak, siamṭhat lam hna thawk peih si lo, eng emaw thil te tham te te-a inchawimawi uar hle si te kan awm ho ta ngawt mai a nih hi.

Heng zawng zawngah hian kan politician-te hian kawng ṭha leh dikah huai tak leh khauh takin min hruai sela, chutiang ti tur ṭha kan la nei lo hi a rualawh thlak takzet a nih hi. State pakhata Chief Minister ni ve mai Prime Minister hiala in vawrh chho thei han hmuh te hian rualawhna lian tak min neih tir a, heti zâwng hian kan politician-te ka han fuihin ka han ngen ve a ni.

- C.Lalsangliana