Mizoram Intodelh Paradox
"Mizoram chu state intodelh lo state, thawh chhuah nei lo, Central sawrkara innghat leh vai buhfai ringa khawsa kan ni" tih hi mi tam zawkin kan sawi duh dan leh kan ngaihdan tlang lawn a ni a tih theih awm e. Rail kawng vai chhe ve te te leh tha te pawhin an lo dang pin tawh chuan ni rei lo teah kan buai a, lâkna man (cost price) ngai reng siin thil man a pung ta duak duak ṭhin a nih hi.
Mahse, thil man lo sang thut leh a effect lam sawi ka tum lem lo. A chhan chu Law of Demand-ah chiang takin kan hmu a, demand a san a, supply a tlem miau chuan thil man chu a sang ve bawk ang chu.
Dam khaw chhuah nana pawimawh em em buhfai aṭanga a te ber, chi leh sahbawn thlengin ṭhenawm state aṭang lak luh kan ngaih miau chuan ram hruaitute tan pawh han pawr ve viau chu a harsa viau ang le. Mahni hrawk hrui zai chhum ang hlauh a ni ta ve ang chu. Chung kan basic needs bakah primary sector, secondary sector, tertiary sector-ah te hian engahmah hian kan state kham khawp hi kan thar chhuak in kan siam chhuak miah lo a nih chu. Kan state kham khawp bakah hralh chhuah tham kan neih ve theih awm chhun ang ang sawhthing, hmarcha etc. te lah a market-ah kan buai leh lawi si chu a nih hi.
Economist ropui tak mai Proff. Nurkes chuan hetiang hian retheihnain mi a man beh tlat dan a sawi a, “mirethei chuan pawisa a la lut tlem a, chuvangchuan sum a khawl tam thei lo a. Tin, la lut turin tam tak a invest thei lo a, invest a tlem na na na chuan thar chhuah a nei tlem a, chu chuan pawisa lak luh a tam thei lo a, retheih bak tih theih a nei thin lo a ni” (Vicious Circle of Poverty).
Chu chu tuna kan zoram ṭhan mawh bawk leh retheihna lak ata kan chhuah theih loh chhan ber pawh niin a lang. Chu retheihna hmun ata chu engtiangin nge kan state hi kan din chhuah ve ang a, engtiang taka hma lak chi nge ni ang tih ngaihtuahna seng miah lo a, kan ram retheihzia leh intodelh lohzia ha hipa kan sawi fo ringawt mai pawh hi bansan a hun ta viau lo maw?
Retheihna hi awlsam taka kalsan theih leh paih bo mai theih ni sela chuan rethei kan awm hian a rinawm lem lo. Amaherawhchu, retheihna lak ata din chhuah hi thil theih loh a ni hauh lo. 'Intodelh' awmzia kan hrilh fiah dan hi han thlak thawk ila kan state dinhmun chu hmuh theih khawpin a ṭhan ngei a rinawm.
Kan state hian buhfai, thlai, thuamhnaw leh kan mamawh a te ber aṭanga a lian ber thleng hian kham khawp bakah state danga supply tham han thar chhuak ila chuan India ram mai ni lo, khawvel pumpuiah pawh intodelh ber kan ni thei hial ta ve ang chu.
Mihring chu in mamawh tawn kan nih ang hian ram leh ram, state leh state pawh hi inmamawh tawn vek kan nihna hi theihnghilh ṭhak khawpa intodelh nih tum tlatna rilru hian kan ram rilru suk thlek dik lohzia hi a rawn ti chiang leh ṭhin.
Kan ṭhenawm pa chuan thla tin cheng 100000/- a la lut ziah a, kei ni erawh chuan buh kan ei khawp kan thar ziah thung a, tunge intodelh zawk ta ang le? Sum bak thar chhuah nei miah lo kan ṭhenawm pa khan kan neih ve phak loh hmanraw ṭha pui pui leh a mamawh zawng zawng leina khawp bakah saving neiin a la awm thei tlat mai a, "I va intodelh lo em em" ka va ti ngam hauh lo.
“Mizoram state hi state intodelh tak mai, buai miah lo state kan ni e” tia sawi ka tum a ni lo a, a leina kan neih loh avanga kan nghei tak ṭhup ṭhup erawh ka hre miah lo thung. Kan ṭhenawm pa sum la lut tam em em mai kha eng emaw vanga buhfai lei tur a awm loh zeuh chuan a buai ve fo mai, ti chung chuan nang chu intodelh lo emai tih chi a ni si lo. A chhan chu ram changkang pui pui pawhin import nei miah lo a, mahnia mamawh thar chhuak vek ram hi ka hriat tlat loh vang a ni mah na.
Assam state aṭanga kan chawk luh ṭhin chu sawn a, Tripura state leh Myanmar lam aṭanga lak luhna kawngpui ṭha tak siam te hi kan sawi zingin kan harsatna tam zawk kalsana intodelh ta riau tura kan inngaihnate pawh hi han ngaihtuah chian chuan thil mak ve tak chu a ni. Assam state aṭanga blockage tam tak kan pumpelh phah ang tih erawh sawi ngai loa chiangsa erawh a ni teh meuh mai e. Mahse, State's imports ngai reng chung siin leh sum lak luh ngai reng chung siin kan intodelh phah hian kei chuan ka ring ve ta hauh lo.
A nih si chuan eng chu nge intodelh chu ni ang a, eng tin nge kan intodelh theih ang? Kawngpui rei lo tea chhe leh mai mai tura siam te, luah ngai lem loh tur office leh in sak te, amah leh amah inthawm ṭhatna tur awm miah lo, a chhiat apianga sawrkar chet zel ngai hmasawnna tia kan chhiarhote hi awmze nei deuh taka hman ni se chuan, tun ai hian kan ṭhang chak zawk ngeiin a rinawm.
Sawrkar aṭanga therhlo chhe te te, hausakpui tham si loh ûm a, thingtlang kilkhawr bera mi leh khawpui thleng mai hian mi tin maiin politics aṭanga sum lak luh kan tum ta vek mai hi kalsan a hun ta. Chutiang therhlo chhe te te beiseia tlan kan tam tak em avang chuan sawrkar tan pawh loh theih loha sum hman ral a ṭul ṭhin. Awmze nei loa sum hmanral leh hmanna tak ziak ngam loa thil dang hmanna lem siam chawpa man ral takte a awm tamtir ta hle nite hian a hriat.
Mizoramah hian khua 536 a awm a (DIPR. Mizo Press Release, 27th march 2015), chung khaw hrang hrangah chuan kan state hmasawnna tur atan hian sum eng zat nge kan sawrkar hian a hman ral tawh ang? Eng ti ang chiahin nge hma kan sawnpui le? Hmasawn nan tiin, eizawn nana tlak si loh hian sum kan hmang ral tam tawh viau ang le. Khaw tinah kalin emaw, reseacher ruaiin khaw tin tan an ram mil zelin leh an potential thlir chunga project siam ni ta rup se kan state hian kan ṭhatpui viau hian ka ring ṭhin.
Power siam nana rem em em district te chuan power siam mai se emaw, a khua ang pawhin ni se chu mi chhungah chuan unemployed person te tan pawh hna neih ngei ngeina kawng ṭha tak a va nih hmel si em. Balu nei ṭha khua chuan Mizoram chawm thei khawp an thar theih nan hma lak ni se, leilet neih remna khua chu Mizoram chawm khawp an thar theih nan sawrkar hian hma la se, a va ṭha dawn teh lul em! Chutiang chu a ni, tuna kan ram mamawh chu. Project 536 tihte pawh a hming atan a mawi dawn teh lul nen. Hetianga kan kal ngam a nih ngat chuan "Intodelh" tia kan sawi ṭhin ngaihdan mawlmang tak mai, mamawh zawng zawng thar vek kan tum ṭhin kha bansanin, intodelhna thar, mahni thar kher lo pawh lei zung zung theihna khawp sum neih lamah hma kan sawn ngeiin ka ring tlat a ni. Chumi hnuah chuan, "Intodelh kan tih chu mamawh zawng zawng siam chhuah vek leh thar chhuah vek hi a ni ber lo a, kan mamawh apiang nei thei tura sum emaw thil hlu tak neih hi a ni," tiin kan hrilhfiah ngam tawh ngei ang.
- Vanlalduata, Ngharchhip