KHAWVEL-IN "CLIMATE CHANGE-GLOBAL WARMING" AN BUAIPUI TAKZET TA : UN-COP26 IN THEIHTAWPA DO AN TUM (I thih hnuah mite'n an hriatreng nan che thing kung 1 tal phun tum rawh!)
Nimina Glosgow khawpui, Scotland (UK) a UN buatsaiha khawvel sik leh sa danglam chak lutuk tak mai (Chimate Change–Global Warming) chungchang sawihona COP26 (26th UN Climate Change Conference) tiha ram 130 dawn kalkhawm hruaitute chuan theihtawpin, khawvel lum zual zel titawp tura theihtawp chhuah an remti tlang ta. Khawvela boruak chhia pe chhuaktu ram lian zual China leh Russia hruaitu President Xi Jinping leh President Vladimir Putin te chu an tel ve lo. Chinese President Xi Jinping hian video conference hmangin thuchah a sawi ang tih a ni a, mahse, a thusawi tur hi ziakin a hnuah pek ringawt a ni.
US-West ramte din World Bank leh International Monetery Fund (IMF) ep nana Brazil, Russia, India, China leh South Africa ramten BRICS tih an din ram aṭangin Indian PM Narendra Modi chauh a tel. BRICS ramte hi khawvela boruak ṭha lo 40% zet tichhuaktute an ni. Khawvelah China chu boruak chhia pe chhuak tam ber (top polluting) ram niin, India chu 3-na a ni thung.
Scientist-te chuan kan chenna Lei (Planet) hi a chhunga cheng mihringte'n thing leh mau kan tichereu nasat tawh avangin leh Industry din nana khawl lian turu pui pui, boruak ṭha lo tichhuak thei hman nasat avangin a lum (hot) chho zual zel a, chu chuan khawvel hmun hrang hrangah chhiatna rapthlak tak tak khawkheng (drought), tuilian, vur tlang kehdarh (glacier), tuipui chim chin sang zel, thlipui leh kangmei, sik leh sa nasa taka inthlak danglam, mihring nunna nghawng thei hlauhawm (extreme weather danger) a siam phah a, he khawvel hi chhiatna nasa zawk hmachhawn turin a kaltir mek a ni, tiin khawvel chu a nih tur aia nasa zawkin a tilum hle tawh a, 1.1 degree Celcius (2 Farenheit) in a tilum hle a ni, an ti. Pre-Industrial level-a awm turin boruak ṭha lo siam thei tur Industry din loh te relin, ramngaw (forest) ṭhiah darh zel lohte rel an duh a ni.
COP26 chuan kum 2015-a UN Climate Change program pakhat, Paris Agreement tih an siam bawhchhetute chu UN-in na takin hrem ni rawh se, tihte relin environments thil, "Global Warming-Climate Change" atan US$ tluklehdingawn 100 fund thawhkhawm dan turte an rel a ni.
Queen Elizabeth (95) chuan Cop26 a lo kalkhawm khawvel ram hruaitute hnenah, "Climate change dona chu, naktuka ṭhangthar lo la awm zel turte tan a ni a, politics piah lam thil, ram hruaitu ṭhate tihtur a ni," tiin a pasal thi ta Duke of Edinbugh Prince Philip thinlung chu environments humhalh duhtu a ni a, "Kum 1969 daih tawhah humhalh a duhzia a sawi chhuak tawh a ni," a ti.
Indian PM Narendra Modi chuan, India ram chuan boruak chhe siam thei tihbona (net-zero Carbon emission) siam turin, kum 2070 an target tih sawiin, UN-Paris Accord angin India chuan amahin hmalakna a nei dawn a ni, a ti. Hetianga kum 2070 daih a tinzawn hi khawvel ram dang hruaitute a barakhaih (disappointment) hle niin, AP News leh Daily Mail te chuan an ziak a ni. India ang thova boruak chhe siamchhuak ram dang ang lo takin, India hmalak tumna chu ṭhangkhat lian vawi 2 dawnin a tlai daih a, China aiin kum 10 zetin a tlai bawk. Chutih rualin India chuan Industrial ramte a la umphak lohna a tilang a tihtheih awm e.
Antonio Guterres, UN Secretary General chuan, ram 130 chuang hruaitu kalkhawmte chu, "Leilung pianzia (nature) chu Ek In (toilet) ang lekah kan siamin, chu chuan sik peh sa chhiatna rapthlak tak (climate catastrophe) ah siamin, mahni thlan thuk tak lai ang," in a tehkhin a, Climate Change-Global Warming dona kawnga chak taka hmalak a ṭul thu uar takin a sawi a ni.
The Most Revd. Justin Welby of Archbishop of Canterbury chuan, kum 1930's chhova Hitler-Nazi te chet dan ang hiala Climate Change/ Global Warming chungchang a lo tehkhin chungchangah thupha chawiin, 'khawvel sik leh sa danglam chak lutuk tireh tura hmalak a ṭul,' a ti.
COP26 hian kum 2050-ah khi chuan khawvela boruak tichhe zual thei thilte titawp turin "Zero-Net 2050" tiin hmalak ni se, an ti a ni. He Cop26-ah US President Joe Biden, British PM Boris Johnson leh Germany Chancellor Angela Merkel-i te tel laiin, khawvela ram boruak nei chhe zual (polluter) President Putin, President Xi, Turkish President Erdogan, Brazil President Jair Bolsonaro, etc an tel lo thung.
Boris Johnson, British Prime Minister chuan, khawvel lum zual zel tihtawp a nih loh chuan chhiatna rapthlak tak siamna (Doomsday device) kan siam, tiin, "Tuna ram hruaitute chu kum 60 chunglam kan ni fur tawh a, tuna ṭhangtharte erawh chu, khawvel sik leh sa danglam (climate change) nasa takin a tihchhiata piangte an ni," tiin, Climate Change–Global Warming do tura hma chak taka la turin a sawm a, British Hero "James Bond" ang deuhva chhiatna lo thleng tur titawptua ṭan a ngai a ni, a ti.
Greta Thunberg-i, Climate activist te reuh pawh Glasgow-ah kalin, amah thlawptute leh Global Warming veitu "Extinction Rebellion and Insulate Britain" tih pawlte nen COP26 kalkhawm hruaitute chu chak taka hma la turin an phut a, Cop26 neihna pawnah lungawi lohna an entir a, Thunberg-i reuh chuan, "No more Blah blah blah... Tun hun hi chhuanlam siam kawi lova hma chak taka lak hun a ni e. Kan hun lo kal tur chu ngaihven hle teh u khai (take our future seriously)", tiin kut an beng dur dur mai!
US President Biden chuan, Paris Accord 2015 tihpuitlin thuai a ṭul tiin, hnungtawlh zawnga kal emaw, hnung lama ṭhut khawmuan chi a ni lo. Paris Accord 2015 tihpuitlin thuai loh chuan rah ṭha lo zawk a chhuah zel a ni, a ti. President Obama hmalaknaa 2015 kuma sik leh sa danglam chak lutuk dona tura UN hmalakna Paris Accord chu President Donald Trump khan duh lovin, puanthuah telsanin US a chhuahpui daih a, dem leh sawisel a hlawh phah hle a nih kha.
Ursula van det Leyen, EU Commission President chuan, Europe khawmualpui chu boruak ṭha lo titlem tura hma la hmasa ber (first net-zero continent) an nih thu sawiin, 55% zetin emission tihtlem (cut) a ni tawh tih sawiin, khawmualpui dangte leh ram dangte chu chak taka Global Warming–Climate Change thilah hma la ve turin a ngen.
United Nations hmalakna angin, khawvel ram 130 chuang hruaitu kalkhawmte chuan, khawvela ramngaw (forests) la nei ṭha ram Brazil, Colombia, Indonesia, Canada, Russia, Democratic Republic of Congco, etc te chu an ramngaw ṭhate humhalh ṭha hle turin an beisei a, chutih rualin Brazil angte chuan Amazon phaikuama thing leh mau, tuk loh ramngaw buannel hmunte chu developments hmachhuanin an vât chereu nasa hle tawh a, Indonesia ram pawhin Oil Palm chin nan tiin an ramngaw ṭhate chu an vat chereu nasa hle a ni. Heng ramte hi khawvela ramngaw tha 85% dawn an la nei a, square mel maktaduai 13 vel an kawl a ni.
Joko Widodo, Indonesian President chuan, "Indonesia ram chu Carbon rich-nation a ni a, ṭhangthar lo awm zel turte tan ramngawte chu humhalh an ni ang," a ti. Thing leh maute chuan mihringte mamawh boruak ṭha an pe chhuak a, mihringin boruak chhia kan thawkchhuahte an lo tithianghlim thung ṭhin a ni.
Ivan Duque, Colombian President chuan COP26 hmalakna chu lawmawm a ti a, an rama ramngawte ṭhiat darh lova humhalh tum a ni ang, a ti. Nigel Puvis, Climate Adviser pawl CEO chuan, Glasgow hmuna Cop26 awm chu lawmawm tiin, kum 2015-a Paris Accord siam tawh harsatna chinfelna tur a ni, a ti.
COP20 THUNAWI NEUH NEUH!
Glasgow, Scotland hmuna ni 2 awh tur, COP26 neih mekah Sunday khan khawvel ram hruaitu 130 chuang an kalkhawm a, ṭhenkhat chuan thlawhna lian tak, boruak ṭha lo pe chhuak thei chi hman aiin thlawhnate deuh, private jet an hmang nual a, Private jets 52 chuangin Glasgow an ṭum lut a ni. Mahse, Daily Mail chuan, chung thlawhnate chuan mihring tana boruak ṭha lo Carbon-dioxide 13,000 tones an pe chhuak ang a, British mipui 1,600 dawnte kum khat hip a tikhaw lo thei turin a sawi. British PM Boris Johnson ber pawhin kar hmasaa G-20 Summit, Rome khawpuia a tel hnuah London aṭangin Glasgow chu private jet Titan Airways hmangin a kal a, Rome-ah a kal pawhin a hmang a, ni dangah chuan Royal Air Force thlawhna Voyager te a hmang ṭhin. US President Biden chuan Air Force One hmangin, a chuanna tur Marine One helicopter leh a chuanna motor "The Beast" phurtu, amah zuitute chuanna SUV Car neuh neuh nen thlawhna (President's Fleet) 4 vel a hmang a, Air Force One thlawhna lian zet chuan carbon 2.2 million zet Europe a pe ang, tih a ni!
COP26-a tel ram 130 chuang hruaitute chuan, kum 2030-ah chuan ramngaw tihchereuna tihtawp vek an duh a, khawvelah minute 1 dan zelah ramngaw ṭha Football fields 27 daih tur tihchhiat ang a ni, an ti. Ramngaw (forest) chu mihring chuap (lung) ang niin, chu chuan khawvela boruak ṭha mihring mamawh 1/3 chu kum tin a pe chhuak a ni. Daily Mail chuan tunlaia Thing phun uar leh humhalhna thupui neia hmalakna chi khat, "Be a Tree Angel" (Thing leh mau tan Vantirhkoh ni rawh) tih chu an thlawp hle a ni.
*Keini Zofate pawhin kan ramngaw, thing leh maute i humhalh tlat ang u.
- CT LALRINAWMA