Written by
Lalrammawia Ngênte Associate Professor
Department of Mizo Gov’t. Johnson College, Aizâwl

MIZO

Hnam tinin an buaipui, hnam leh khawtlâng a changkân ruala kâng ve zêl chu ram leh hnam humhalhna rilru hi a ni. Kum upa lamten thinlungah an vawng a, tapchhak zâwlah lungthu tlawhin ram leh hnam humhalh kawnga an duhthusâm an vawrh ṭhîn a, a taka lantîrtu erawh chu ṭhalaite an ni ṭhîn. Khawii ram leh hnam mah hi ṭhalaite tel lova ram leh hnam humhalh beihpui thlâkna hi a awm lo ang e tih mai tûr a ni a. Chuvâng chuan hnam a lo fin a, an khawhawi a zauh va, khawvêl hnam dangte chanchin an hriat tam zawh poh leh hnam hmangaihna rilru hi a lo inlâr nasa zual ṭhîn.

Keini Mizote pawh hi pi leh pute hun aṭanga ram chin humhalh tina tak, hnam dangte chîm leh awp ngai thei lo, Mizo hnahthlâk chi hrang hrang zîngah pawh tlâng leh mual hrana khawsaa mahni tlatna muala hnam dang inzep ngaithei vak lo kan ni tih kan history aṭangin a lang. Kumpinu sawrkâr meuh, khatih laia ni tla sêng lova rorêltu an tih hial pawh lu chhum bân chhum huama lo do lêt ngam kan ni a. India rorêlna hnuaia kan luh hnuah pawha râlthuam leka zalênna sual a, tûn thlenga hnam luipuia luan harsa ti hnam kan la ni.

Khawvêl ram danga hnam dangte pên rualin ram leh hnam humhalh kawngah rilru kan pe thûk tial tial a, lehkha thiam leh hawi zau kan pung tial tial a; ram leh hnam humhalh tûra hma kan lâkna pawh a puitlingin kan phawkhai pawh a rual chho telh telh a. Kan ram leh hnam inpumkhatna tûr pawhin kan mên a zauvin kan khawhawi pawh a zau tial tial a, a lâwmawm hle mai.

Ram leh hnam inpumkhatna tûra hma kan lâknaah hian fîmkhur tak leh huapzo taka ke kan pên zêl a ṭûl a. Hemi kawnga hma latu pâwl hrang hrang zînga Mizo Zirlai Pâwl hmalâkna hi a fakawm tak meuh meuh a ni.

Hetih lai hian ram leh hnam inpumkhata kan ram leh hnam humhalh tûra hma kan lâkna atâna pawimawh nia ka hriatte han sawi ve ka duh. Hetiang hian:-

1. ‘Mizo’ tih hming chungchângah hian inhnialna a awm fo ṭhîn a, Mizo hnahthlâk zawng zawng huapzo lo deuhva hriatna a awm vâng niin a lang a. A thlâkna atân Zomi tih te, Zo tih te, Duhlian tih ringawt te pawh kan sawi ri vuai vuai a ni. Eng vângin nge ‘Mizo’ tiha kan lungrual ṭhap theih loh kan tih chuan a chhan ber nia lang chu ‘Mizo’ tih hming hi chi pêng hrang hrang zîngah emaw, a khawtlânga khawsa ho zîngah ta bila neih a, intineitu bîk kan awm avâng niin a lang. Chu hnam tlimpui zînga tel ve lova inngai; mahse, Mizo ni chiang hle site chuan hnâwl emaw, huap ve loh emaw angah an inngai a, chuvâng chuan kan helh niin a lang. Hei hian dikna a nei thui khawp mai.

A bîk takin Mizorama chêngte hian kan Mizo nihna hi kan hmang thiam lo va, zîm takin khua kan hawi a. Mizo hnam pêng hrang hrang zînga a hlâwm liante hian kan keipui sa hauh ṭun mai bawk si avânga hetianga inhnialna hi lo piang niin ka hria.

Hei erawh hria ila. Mizo tih hi eng hnam bil sawina bîk mah a ni lo va, Mizo hnahthlâk hnam pêng hrang hrangte kan inṭhuikhâwmna tûra ṭawngkam mawi tak a ni tih hi. A tua mah hi Mizo chi kan awm bîk lo tih Mizo chi pêng hrang hrang chanchinah a chiang. Chutih laia Lushai Hills District tih ṭhin Mizo Hills-a thlâk a han nih ngawt mai aṭang hian Mizo tih hi keini Mizo hnahthlâk hrang hrangte inṭhuikhâwmna tûra Pathianin hming min pêk, kan hruaitu hmasa hmanga sawrkâr laipuiin min pawmsakah kei chuan ka pawm hmiah. Mizo hnam, Mizo ṭawng hi hnam tin tâna an chênna tûra ramri khama, an hman tûr ṭawng petu Pathian min pêk ngeiah ngaih hmiah a ṭûl hle.

Chu Mizoah chuan Mizo hnahthlâk hnam pêng chi hrang hrang kan chêng za a, kan ṭawng hman hrang hrangte pawh a luankhâwmna tûr chu Mizo ṭawng hi a ni ngei ang le. Mizo tih hi kan zavaia hming a ni a, eng hnam bil ta bîk mah a ni lo tih hria ila. Hnam tlêm tê, Bible ṭawngkam takin hnama sawi tham lohte kan intêlkhâwmna tûra Pathian min pêk hming, hming huapzo leh kan zavaia kan lenna a ni tih hi kan inzirtîr a, kan hriat chian a pawimawh khawp mai.

2. Hnama chianga, hnam hmangaihtu apiangte hi hnam tihchangtlun kawngah an fêkfawn lutuk lo. Israel/Juda hnamah hian a chiang reng mai. Tûn hnai lawk pawh khân Israel-a inpe duh tân kawng zau takin an hawng nawn leh a ni. An ramah mi chêng tam se an duh vâng a ni ngawt lo; an hnama inngaite an ngaihsak a, an huikhâwm zâwk a ni. Chu hnam tâna ṭhahnemngaihna avâng chuan Israel khu hnam tam tak ni lo mah se, hnam inlungrual leh inpumkhat ṭha ber sawi apianga sawi lan ziah tûr an ni. An hnam thlavâng hauh lah an tina narawh.

Hemi kawngah hian rilru thar kan put zêl a ṭûl khawp mai. Eng hnam pawh hi hnam dang kâra tlain han inṭhen hrang rèn râwn ṭhîn mah ila, kan lunglênna chu mahni hnamah bawk a ni tho tho ṭhîn. Mi tin hian hnam intei têt leh tlêm rêm râwm ringawt hian dam khaw chhuahna a thlen lo tih kan hre vek a. Hnam khat pawh kan inngeih lohva kan inmû leh àr ṭhâm chuan ral bâk hmabâk kan nei lo tih chu thil chiang a ni. Mizo hnahthlâk hnam pêng hrang hrangte hi chhûl khat kual kan ni tih hre zêl a, ram leh hnam tâna rilru zau tak pua kan inhuikhâwm zêl hi a ṭûl takzet zet.

Hnam nihna hi ramri hian a dang zo tak tak lo. Khawvêl ram dangah pawh chêng ila, Mizona hian min phuarkhâwm reng a. Thinlung ramah chu hnam nihna chuan nghet taka bu khuarin kan hausa emaw, kan rethei emaw thinlung leh rilrua min hrût rualtu chu hnam khat nihna hi a ni reng ang. Chu rilru chu zah a, hre reng a, ngai hlu a, Mizo kan nihna kan vawn ngheh êm êm ruala hnam pêng hrang hrangte kan inpawhkhâwm a ṭûl a ni.

3. Ṭawng chungchâng hi kan buaina ber niin a lang. Hei pawh hi kan rilru zau tâwk loh vâng niin ka ngai. Mizo ṭawng kan tih tak mai hmangtute chauh hi Mizoah kan pawm dâwn a nih chuan kan huam zîmtîr lua ang tih a hlauhawm. Khawvêl hnam dangte pawh hi han thlîr ila, mahni hnam ṭawng thiam miah lo; mahse, an nihnaah chu hnam nihna nei tlat tam tak an awm a. An chènna hmun leh ram azira hmâna an thlahtute ṭawng hmang zui ta miah lo; mahse, hnam nihnaa chiang êm êm si an awm thei tlat a ni. Khawii ram leh hnam mah hi ṭawng khat hmang diak diak, a thlûk leh a ziah dân engkim inang thlap thlap a awm âwm lo asin.

Tûna kan ngaih dânah chuan tlêma Mizo ṭawnga ṭawng thiam lo deuh, pai deuh, ṭawng ze deuhva ṭawng chu Mizo lovah kan inngai a, kan inen dân a dang a, kan innuih mai ṭhîn. Mahse, hnam tlimpui inphuarkhâwmna atân Mizo kan hmang a, a hmangtu tam berin Mizo ṭawng kan hmang a ni mai a, chu luipui chuan pêng hrang hrang, ṭawng hrang hrang hmang a nei thei a ni tih hriat a ṭûl.

Hetih mêk lai hian mahni chi bil ṭawng emaw, hnam bil ṭawng emaw chauh hi kan sahuai thing vawn tlut a, Mizo hnam zawng zawngtena kan hman tlân theih tûr ṭawng hman emaw, thiam emaw tum lo tlat a, a intei tê zâwnga kal kan tum tlat erawh chuan a dik dâwn lo. A hmangtu kan tlêm tial tial chuan eng ang pawhin ui ila, kan ṭawng hi a boral thei a ni tih khawvêl hnam ṭawng an zir chiannaah pawh chhiar tûr a awm a ni. Hei hian kan chi bil ṭawng kha paih vekin Mizo ṭawng kan tih taka chauh hi hmang ang u tihna a ni lo. Kan chi pêng ṭawng hrang hrangte phuarkhâwm a, kan zavaia hman tûr ṭawng tihhausak nân hmang ila. Chutianga la luang lût ve thei lo kan la awm a nih pawhin Mizo nih lohna a ni lo tih hriain inthinhrik leh inhmusit zâwnga kal lova kan inpumkhat a pawimawh tak meuh meuh a ni.

Hnam a lo dam khawchhuah a, a inpumkhat a, hlâwm ruh leh inthuruala khawsak nân erawh chuan ṭawng hi a pawimawh tih hriain, kan ṭawng zawng zawng hlâwmkhâwmna Mizo ṭawng ziding kal mêk leh pung mêk erawh hi chu kan thiam a ṭûl khawp mai. Mizo upate'n, ‘A hniak tam lam lam…’ tiin an lo sawi ṭhîn a, thil ṭha lamah chuan he kawng hi zawh a lo ṭha khawp mai. Mizo ṭawng chang ni lo, ṭawng zawng zawng hi a ṭhen a thi a, a ṭhen a lo piang a; chutiang chuan a kal muah muah a ni a. Chu ṭawng luipui chu tu ta bîk mah ni lovin a hmangtute ta a ni mai a ni.

Kan hnam a inpumkhat lehzual theihna tûrin kan ṭawng hmasawn zêlna tûr te, a hausak zêlna tûr te leh chi pêng hrang hrang ṭawng kan phuar khâwm theih dân hi ngaihtuah a ṭûl khawp mai. Chûngah chuan Mizo ṭhalai leh zirlaite hian mawh kan phur lian êm êm a ni.

4. Mizo hnahthlâk hnam pêng hrang hrangte kan punkhâwm a, innelna leh inunauna rilru tuh tûra hma kan lâkna chi hrang hrangte hi a va’n lâwmawmin a va’n chîn zui tlâk teh lul êm! Mizo hnahthlâk hnam hrang hrang, khawii ram emaw, khawii State emawa chêngte intlawh pawh a, inpawh tlânna tûra ruahmanna kan siam ṭhin hian nasa takin ram leh hnam inpumkhatna a thlen mêk a, a thlen zêl bawk ang.

Hnam inpumkhat tûr chuan inhmuh, inbiak, nuih ho, zai ho, lâm ho, thil tih ho, chaw ei dawhkân khat kîl ho leh thil dang dangte hi a ṭangkai êm êm. Chutiang hunah chuan hnam dang kâra lo sei lianten ṭawng dang an lo hmang tawh pawh a ni thei e; mahse, an thinlunga Mizona kha chawh thawh hi a ṭûl a. Ṭawngkauchheh lo dang hret hret tawh mah se, thinlung chhûnga bet tlat Mizona avâng khân thinlung leh rilru, taksaa inunauna kha a lo kai tho leh thei êm êm a ni.

Hetianga hmun dang leh ram danga khawsa Mizote tlawh pawh a, kawm nêl kawngah hian Mizoram chhûnga chêng Mizote hian mawhphurhna lian tak kan nei a. Chu rilru hre renga Zirlai Pâwlten hma an lâk ṭhin hi a pawimawhzia leh a ṭangkaizia kan la hre deuh deuh dâwn a ni.

5. Mizo kan nihna hi zahpui chi a ni lo. Khawvêla hnam engmah hi hnam zahpuiawm leh hmuhsitawm an awm lo. Mahse, a hnamte'na an hnam an zahpui a, an hmuhsit chuan hnam zahpuiawm an lo ni mai ṭhîn zâwk a ni. Khawvêl changkânna leh hmasâwnna kârah hian Mizo hi hi zak rêng rêng lo vang u. Hnam dang zîngah pawh Mizo a nih theih a, khawvêl hausa leh changkâng, kan la tem ve ngai rêng rêng lohna hmunah pawh Mizo nihna hi a zahpuiawm rêng rêng lo. Khawvêla hnam ropuite hi an ram avânga ropui an ni hran lo va, a hnamte'na an chhuan a, an chawi sân zawh poh leh an zahawm mai a lo ni. Hnam hmuhsitawma an ngaih, khawvêl chhandamtu Isua Krista haia khêng bettu an tih ṭhin, hnam ânchhedawng ti hiala an koh Judate khuan an hnam an hmusit ngai lo. Mi ngo kan tihte pawh hian an hnam nihna hi khawii hmunah pawh an chawi sâng tlat a. Tûn hmaa inzahpui êm êm ṭhîn mi hângte pawhin khawvêl an daidar a, khawi kipa an han inhawlh lawr hnuah chuan an vun hanna an zahpui tawh lo a, hawina lam apiangah hian tûn hmaa an hmuhsit ṭhin hnam chuan khawvêlah ro an rêl ta mêk zâwk a ni.

Tu khaw huat thu ni lo se, hnam mâwl apiang hian hnam dang kan hmusit ve khanglâng zêl a ni ber. Hnam changkãng leh fing chuan hnam dangte hi an pâwng hmuhsit ngai lêm lo va, chutih rual chuan an aia sâng leh ropuiah an dah ngai hek lo. Chutiang rilru chu a ni, ram leh hnam humhalhna atâna pawimawh êm êm chu.

Sawi tûr a tam a, kan sawi vek sêng lo. Mahse, hei erawh hre reng ang u. Mizovin khawvêlah i lo piang a, hnam tin siamtu Pathianin i nihna tûr, i hnam tûr a siam hi zahpui ngai suh ang che. Mahni hnam zahpuia hnam dang ngai sâng tlat chu ‘choâk âràwn chang tawn’ an sawi, Mizo thawnthua hnuailêng leh chunglêng indova ‘bâk’ ang lek kha an ni asin. Hnam hlutzia leh ropuizia hre chiang a, mi dangten Mizote an balhzia an sawi kûr ngiai nguai laia Mizote min hmu hmêl ṭha tlattu Rev. Edwin Rowlands (Zosâpthara) hla hi ka rilruah a thi thei lo:

‘Mizo kan ni lâwm ilangin,
Kan hnam ṭhatna zawng zêlin.
Thil ṭhain kan ram timawiin,
Mizo, lâwm teh u…’ ■

- Lalrammawia Ngênte Associate Professor, Department of Mizo Gov’t. Johnson College, Aizâwl