Written by
Zaii Khiangte
MINECO

National Legal Services Day-ah hian…

Dan leh hrai hriatlohna hian tawrhna leh channa nasa tak a thlen thei a, kan dikna chanvo humhim ngam lo khawpa dawihzepah min siam fo bawk. Retheihna avanga mahni dikna humhim zo ta loa inngaia ngawi ta mai te, hnuaihnung zawk nia inhriat avanga dan anga hmalak ngamlohnate hi dan leh hrai hriat tawk loh vang a ni fo bawk. Tin, dan leh hrai hriat loh lutuk avanga mahni kihhnawka tang ta daih pawh a awm theih tho mai. Dan leh hrai hriatna hian min tihuaisen a, min tifing bawk a, ngawih hun leh ṭawng chhuah hun min thiam tir ṭhin.

Vawiin November ni 9 hi National Legal Services Day a ni a, National Legal Services Authority hnuaia State tina Legal Services Authority ten kum tinin a lawman hun an hmang ṭhin a ni. National Legal Services Authority, NALSA kan tih mai hi Legal Services Authority Act 1987 hnuaiah din a ni a. Mi rethei leh hnuaihnung zawkten rorelna dik an chan theih nana puih te, rethei leh hausa thliar loa dan hmaa kan intluktlan theih nana thawhte hi NALSA thil tum lian ber a ni. NALSA hnuaiah hian India ram state tinah State Legal Services Authority (SLSA) an awm leh a. Mipuite hnena dan leh hrai zirtir te, an dikna chanvo humhim ngam tura huaisen zirtir te, ukil rawihna tur sum nei lo tana a thlawna dan hremi (ukil) rawihsak te leh court thleng kher loa thubuai sawihoa inremna siamna 'Lok Adalat' buatsaihte hi an hna pui ber a ni.

Mizoramah chuan State Legal Services Authority, MSLSA tia kan sawite hian MINECO, Aizawl-ah office an nei a. MSLSA hnuaiah hian district court tinah District Legal Services Authority (DLSA) an awm leh bawk a, MJS officer te Secretary niin an ho ṭhin a ni. Heng bakah hian High Court Legal Services Committee hi a hranin a awm bawk.

DLSA kaihhruaina hnuai­ah hian khaw hrang hrangah Para-Legal Volun­teers (PLV) kan tih maite an awm a. Heng mite hi zirtirtute, NGO hruaitute, VC member leh a dangte an ni. Anni hian anmahni khua leh veng chhunga dan leh hrai lama harsatna nei leh ṭanpui ngaite zawnchhuah hna thawkin an pui a, Legal Service Authority pan mai ngam lo leh a nachang hre lote zawng chhuakin Legal aid dawng thei turin an ṭanpui ṭhin.

Hmanniah zirtirtu pakhat­in “Ukil leh magis­trate hi engnge an dang­lamna?”tiin min zawt nawlh mai a, mak ka ti viau a ni. Amah ka dah hniam vang ni lo se, zirtirtu meuhin ukil leh magistrate danglamna a la hriat loh chuan Mizote hi dan leh hrai hriatna lamah kan lo hniam thei dawn hle mai tih ngaihtuahna min pe a. Kan dikna chanvo humhim chu sawi loh, kan chanvo rel theitu leh kan aiawha ding thei turkan la hre hrang lo fo a nih chuan in zirtir kan la mamawh hle mai.

Thubuai hrang hrangte chanchinbu leh social media lamah tarlan a ni ve ṭhin a, inhnialna chawk chhuah laih pawh a awm fo mai. Hetiang thubuai kan sawi zui dan hian dan leh hrai hriatna lamah kan lo la pachhe hle mai tih ngaihtuahna min neihtir nghal bawk a ni. Dan a lal a, mipuiten dan an hriat a, an zawm thatna ram reng reng a nuam a a zalen tlangpui a, mipuiten dan leh hrai an hlamchhiah a, an hriat loh lutukna ramah erawh chuan nunho a nuam ṭhin lo a, a ṭawng chak chak, a sawi huai huai, sum ngah ngah leh hmelhriat nei ṭha apiang an dingchang leh mai ṭhin.

Dan kan hriat loh avangin kan buai lohna turah kan buai phah fo a, kan tum miah loh leh kan duh aia thui hret kal palh pawh a awm thei viau mai. Chutiang hunah chuan dan hriat loh hi chhuanlam a tlin si loh avangin dan leh hraite hre chiang tura mahni pawh kan in zir deuh deuh a ṭul tak meuh a ni.

Legal Services Day kan hman mek lai hian legal service min pe theitute hi hmelhriat a pawimawhin ka hria. Tin,Indian Consti­tution a kan ki pathum zingah Legislature leh Executive hi chu kan hmel­hriat chiang viau tawh a, Judiciary hi kan hmelhriat dan a la chiang lo viau niin a lang a ni. Chuvangin, judiciary lama hna inkhaidiat dan tlangpui han sawi lawk ila.

Dan lamah hian Mizo­ram hian oragnised service pahnih kan nei a. Chungte chu MJS leh MLS a ni.

Mizoram Judicial Service (MJS)

LL.B graduate chin tan MJS a nih theih a, MPSC exam leh interview paltlang a ngai thung. MJS tehna inkhaidiat dan chu hetiang hi a ni.

1. Civil Judge/Judicial Magistrate (Entry level)
He post hi MJS tlingte thawh theih hmasak ber a ni a. Civil case an khawihin Civil Judge tia sawi an ni a, Criminal case an khawihin Judicial Magistrate tih an ni thung. Judicial Magistrate 1st class te hian thiamloh change kum 3 thleng lungin tan tir leh pawisa chawitir theihna thuneihna an nei.

2. Senior Civil Judge/ Chief Judicial Magistrate (CJM)
Anni hian civil case an khawihin Senior Civil Judge tih an ni a, criminal case an khawihin Chief Judicial Magistrate (CJM) tia sawi an ni bawk. Kum 7 thleng lungin tan tir leh pawisa chawitir theihna thuneihna an nei a ni.

3. Addl District Judge /Addl Sessions Judge/Fast Track Court Judge
Anni thung hi civil case a nkhawihinAddl District Judge tih an ni a, Criminal case ah Addl Sessions Judge tih an ni. Tin, ND&PS, POCSO, Prevention of Corruption Act case khawih turin Special Judge ruat thin a ni a,Addl District Judge/ Addl Sessions Judge chin hi ruat an ni thin. Anni hian damchhunga lungin tan tir leh thi tura chungthu rel thlenga hrem theihna thuneihna an nei. Tin, State Legal Services Authority enkawl tur hianAddl District Judge/ Sessions Judge chin hi ruat an ni thin a, chutianga ruat an nih chuan Member Secretary tia sawi an ni.

4. District Judge/Sessions Judge
Civil case an khawihin District Judge, Criminal case-ah Sessions Judge tia sawi an ni. Court rorelnaa an thuneihna chu serial no 3 nen hian a in ang a, anni erawh hi chuan district court ah administrative power an nei thung.

5. High Court Judge
High court Judge te thuneihna chu sawi ngailoa chiangah ngai ila.

6. Supreme Court Judge
India ram court rorelna sang bera judge te thuneihna leh an lal dan chu sawi ngailoah dah ta bawk ila.

Mizoram hi Judicial district pahnih, Aizawl leh Lunglei district-a then a ni a, District & Sessions Judge in an thut a, Addl District & Sessions Court hi Champhaiah awmin Addl District & Sessions Judge-in a awp a, hemi tlukpui Fast Track Court hi Siaha leh Kolasib-ah awmin Fast Track Court Judge-in a thut a ni.

Kum 2008-a Executive leh Judiciary then hran a nih hnu khan district court zawng zawnga roreln akhawihtu chu MJS te hi an ni ta a. MJS te promotion, disciplinary, action, transfer and posting etc ah Mizoram sorkarin thuneitawh loin Gauhati High Court thuneihna hnuaiah an awm tawh a ni. Amaherawh chu MJS hi state sorkar hnuaia organized service pakhat a nih tho avangin an hlawh leh facilities te hi state sorkar pek a ni thung. An hlawhbi (pay&allowancesetc) erawh chu National Judicial Pay Commission, Central sorkarin a siam thung a ni.

Mizoram Legal Service (MLS)

MJS counterpart hi Mizoram sorkar hian MLS a nei a. Anni hi an tam lem lo a, law officer tia kan hriat hote hi an ni. Tunah hian incumbent hi mi pa 6 awmin Law and Judicial Department-ah hian officer post hrang hrang chelhin an awm mek a ni.

Ukil/ Advocate/Lawyer/prosecutor

Ukil-te hi roreltu (magistrate/judge) an ni lo a, advocate, lawyer, prosecutor ti tea sawi an ni thin. Magistrate/Judge te hmaa anmahni ruaitute thubuai sawisaktu, an aiawha dinsak a dilpuitute an ni.
LL.B passhnuah BAR council of Assam etc, Guwahati-ah registration dilin BAR council-in registration a pekte chuan dan angin ukil hna an thawk thei a ni.

Sorkar hi court-ah khin a niha a aiawha dingtu rukil-te sorkar hian a ruai thin a, chung sorkar ukil-te chu Civil case-ah AsstGovernment Advocate/Govt. Advocate tiin emaw criminal case-ah Asst Public Prosecutor/PublicProsecutor tia sawi an ni thin. State thenkhatah chuan Government Pleader tia sawi an ni bawk. Sorkar ukil-te hi chuan sorkar atangin hlawh an la thung a ni.

Tribal tawh phawt tan leh mi harsa, ukil rawihna tur pawisa nei lo tan sawrkarin ukil a rawih sak thei a, chung ukil-te chu Panel lawyer/Legal Aid Counsel tias awi an ni. Chutiang ukil a thlawna rawih mamawhte chuan Mizoram State Legal Services Authority, Mineco, Aizawl emaw District tina District Legal Services Authority-te hi pan nachang I hria ang u.

- Zaii Khiangte, MINECO