A MIN LEH TA!

Fur kan tuar ṭan chauh a, leimin av^nga nunna hlohte, in leh lo ch^n leh rauhsan kan awm leh nual ta, a va pawi ṭhin >m! Hetiang chhiatna a thlen hnu hi chuan tih theih a tam tawh loh b^kah, a pawi zo tawh ṭhin si a. Engemaw kawng z^wng tala kan ṭangkai pui theih beiseiin, a tl^ngpui tal, kan tuar n>p theih d^n t<r leh zia-awm deuh theih d^n t<r han tarlang ila.

Min nawn: Leimin tawhna hn< min nawn leh hi kan harsatna tuar tam p^wl a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan, hetiang leimin tawhna hn< hi dam viau tawh angin a lang thei a, an zuam sual fo mai. Lei ch>t tawhna hmun hi chu- ruah bawhawk leh khaw ch>ng rei, leh laih ch>t anih hian a min leh mai ṭhin. Lei tlahniam hmun tih kan hriat reng hmuna in leh lo kan din te hi hriat thiam a har ṭhin. In leh lo kan din hm^ in emaw, kan lo din tawh anih pawhin, kan awmna lai hmun chin ch^ng hriat chian i tum ang u.

Lei v<ng: In hmun leh ban khur laihna, leh thil dang atana kawng kam hmunhma lei laihna hi paih ngei t<r a ni. T<nlai leimin tam z^wkte hi hetianga lei v<ng paihna hmun hma hlui te, kawmchhak kawmthlanga lei laihna v<ng chh>k kh^wl min hi a tam p^wl a ni. Hetiang lei thawl>ng hi ruahtuiin a han nan hian, a in-man ngheh t^wk loh avangin awih tl^nah chuan a rihna n>n, lei min a thleng mai ṭhin. A d^wl n^n z>n khat emaw v>l lung kan rem hian, hetianga lei hnawng hlawm lian ang tam z^wk hi a d^wl zo ta ṭhin lo va, lungrem chim pawh a tam.

A nihna t<r ang takah chuan, lei hlawm (volume) rih z^wng engkim chh<t hnuah, a d^wl zo ngei t<r chhut chhuakin rem chauh t<r a ni. Mah se, mi tam berte hian Engineer han r^wn mai t<rah harsatna kan nei ṭhin si; lei v<ng hi chu theh thang ngei ngei hi a him ber mai. Kan himna at^n, thuneitute hian lei v<ng paihna hmunte hi chhinchhiahin, engtik lai maha in sak phal lohna tur hmunah chhinchhiah thei se la.

Tuiluankawr ṭha: Kan ram tana tuiluan­kawr/ kawr ṭha tak, leilung ei ral lo t<ra kuang ṭha a ṭul thu hi chu GSI (Geological Survey of India)-in leimin kan tuar ṭhin avanga kan ram an rawn luh, kum 1983

aṭanga an rawt tawh kha a ni a. T<n thleng pawhin, tuiluankawr ṭha neih hi chu a la pawimawh reng mai. An siam ve, mah se contract hna ṭha t^wklo hi kan tuar ve bawk a. Mahni in b^wr v>l tuiluankawr ṭha neih chauh hi a t^wk lo va. Awihtl^n inang, thl>r inang leh hlawmte hi chuan t^wpna lai bik awm lovin, tuiluankawra tui hian kawrpui hi pawh thei vek se la. Anih loh chuan, khawi emaw laiah tui luan kh^wmna lai a awm a nih chuan a nekna thahrui av^ng leh, a hr<tna av^nga lei chunglang a khawihin lei a hr<t min a awm thei. Fimkhur a ngai hl> a ni.

A z^ng lam: Lirnghing thlen theihna ram kan ni si a, in nghet ṭha sa tur chuan structure ṭha a ngai a, hemi in a ken tel chu in rit a ni. In sak tam takte leh, in sa thar leh sak tumte pawhin kan tum ber hi chu concrete in hi a ni si a. Kan leilung hi a nghet ṭha vek lo n>n, awihtl^nah kan khawsa lo thei si lo va. A ruhrel b^k hi chu in rih belhna t<r ang chi hi chu pumpelh tum thei hr^m ila. Assam type building hi, kan tuar theih reng lirnghing thlir chung hi chuan sa tam thei ila chu a duhawm ber mai. Hetih lai hian, a ban kan phun hian lei tak chin tal thleng thei ila.

Thl$: Ruahtui leh kan thl$ te hi a chin hre thei z>l ila. A chunglama tarlan tawh ang hian, kan ram chin a pelh av^nga duh t^wk mai lo vin, kawrpuiah a thleng ngei em, tih kan chian a ngai. Khawi emaw laiah a lo relhru bo palh ang e. Kan ek in khur dahna pawh fimkhur a ngai a. Mithiamte i r^wn hreh lo ang u.

Hn^wl paih: Tuiluankawr leh kawrte hi tui luanna t<r anih angin, hn^wl paih n^n hmang lo ila. Plastic lam chi phei hi chu bawlhhlawh paihna hmunah chauh paih ni se. A riral ve mai theih loh av^ngin, hnawl a chh>kkh^wl ṭeuh ṭhin a, kawr t>, a kuang ṭha lo ah phei chuan tui luanna hnawhin lei a riral phah thei. Polythene bag te hi hmang lo thei ila chu duhthus^m a ni, kan hmang anih pawhin i hmang nawn ṭhin ang u.

Leimin av^nga chhiatna t^wk leh harsat­na tuarte kan tuarpui hl> a. Tuar m>kte leh midangte hian kan chhiat tawh m>k aṭangte kan him z>lna at^n zir chhuah lo neih tum ila. Kan in leh lo himna thu hl^ah Engineer leh Geologist te r^wn an ṭha kan tih ṭhin. Khaw ṭhat lai chuan himna d^nte hi kan theihnghilh leh ṭhin. Mi tam takten harsatna kan tawh hn<ah an thu kan ngai ch^ngin, mithiamte kan au chauh a, a tlai tawh ṭhin.

Leilung hian zah a ngai a, a zeizia man thiam hi himna at^n a ṭul ṭhin. Tui dai p<t kan tihte, tui hna te hi hnawh leh pin tum aiin, l^k chhuah tum a, hman ṭangkai a, a b^k chu a luanna ṭha tak siam a ngai a. Lei laih pawhin mahni duh ang ang aiin, a lei lung zia rang zai ngaia laih chah leh, a awm d^n (awi d^n) s^ zulz<i a ṭul ch^ng a awm. Lei min, lung tla leh tlahniam kan tihte hi a thlen tak tak hm^in ṭh^wn hmasa a awm z>l a. Ṭhawn hmasa (Warning sign) hi lei/ lung khi te, tla pheuh pheuh ang chi te, tui luanna insawn leh relh ru te, tui rawn p<t tharte, mual mawng lama hnuhma thar han awm ang chi te, ban phun awn te, kawngkhar/ tukverh han kh^r ṭhat hleih theih t^k lohte hi a langsar zualte a ni a. Hetiang a awm anih chuan, ngaihthah mai lovin, hetiang awmna chhan hi zawn vat vat a, a ṭul anga hmalak chhunzawm t<r a ni. Mahni chh<ngkua maia buai phili lovin, ṭhenrual ṭhate kan pun hreh anih pawhin, khawtl^ng hruaitute tal hriattir a ṭha a. Anni in thuneitu leh mithiam dang pun t<rin hma an la chak thei ang. Kan ze ṭhalo tak ‘ngaihsamna’ hi chhiatna thu hlaah hi chuan inkungkuahtir lo t<rin, thil i ch$kin ch>t chhuah z>l theih pawh tum ila.

Khawtl^ng hruaitute leh tl^wmngai p^wlte pawhin, ch>t l^k d^n t<rah ruahman l^wkna kan neih chhoh z>l a ngai a. Thuneitute pun nach^ng leh an thu anga ch>t l^kte pawh kan thiam chho ta z>l a, a lawmawm hl>. Chhiatna engpawh tawk thei kan ni si a. In khata chh<ngkaw ch>ng z^t leh an dinhmunte (Mipa, hmeichhia, naupang, kum upa lam, rualbanlo, etc), bungraw thiar chhuah a ṭul ch^ng pawha dah ṭhatna hmun, chhiatna thlen hun tak leh a chhan, tih chhiat man hu, etc. ang hre thei t<r leh, lo chhinchhiah thei tur mi khawtl^ng tin hian kan inruat emaw a ngaihna chin a awm ta. College Veng-ah hian Disaster Response Team (DRT) ṭha tak indinin, hmun awih leh hlauhawma han lawn zung zung theih n^n hmanrua an nei bawk a. T<n hnaia an veng chh<ng harsatna t^wkah pawh, silpauline han zar leh insengho ah an ṭangkai hl> a. Kan din ve vek thei lo anih pawhin, kan khawtl^ng ṭheuha adventure lama tuimi leh inthazo deuh khawrh chhuaha hman ṭangkai thiam a ṭul ta.

Engpawh ni se, Pathian thu lovin engmah kan tuar d^wn lo ve. Kan tih ve theih angte ti t<rin- kan ram, kan khawtlang him z>lna at^n- Geologist-te kan inhawng reng e.

- Dr. Laldinpuia General Secretary Geological Society of Mizoram (PUC)