CHHINLUNG KHUAAH KA ZIN
1. Chhinlung chungchanga Zofate tui halna :
Zoram chhung leh pawna cheng Zofate hian kan tobul (Zofa Origin) hi chiang fek fawka, hria leh sawi thei hi kan vang hle mai a ; a tam ber chuan Chhinlung chhuak kan ni kan ti deuh ber a; Amaherawhchu Chhinlung chu eng nge ni a? Puk nge? Lung kua nge? Mihring hming nge? Khua hming nge? China Lal pakhat hming nge? tiin chiang lo takin a tham ral mai mai em mi. A hmingah ringawt pawh hian chiang fek fawk a sawi thei kan awm lo hi Zofate tui halna pakhat chu a ni.
2. Chhinlung chu khawiah nge a awm?
Chhinlung chungchang sawi apianga bei tidawngtu em em chu Chhinlung awmna kan hre lo hi a buaithlakna lai tak chu a ni. History ziaktu ṭhenkhat chuan, Chhinlung chu a awmna an hriat loh avangin, Chhinlung awmna ka hre lo ve ti mai lovin Chhinlung chu awm tak tak lo hmanlai pipute ti ti satliah ang chauhvin Mizoram Matrict zirlai bu (Mizo Subject) ah a ziak a, a pawi khawp mai. Chuvangin, High School (Pawl sawm) passed tawh, Zorama kan sorkar officer’s te, kan sakhaw puithiam Pastor/Rev. te, College leh University zirtirtute leh ami nawlpui hian Chhinlung awmna an hre lo. Chhinlung chu Zofate tana, hlutna nei lo/ṭangkaina nei lo ang hialin Matrict zirlaibua a chuang hi a pawi khawp mai. Chuvangin MBSE department te pawh hian helai thute hi chu ennawn a va ṭha ve aw ka ti mai mai ṭhin. Chhinlung chhuak kan pi leh pute kha chuan Primary School pawh rap lo mah se, Zofate ṭobul chu Chhinlung a nih thu an sawi ṭhin, a dikin a rinawm em em a ni.
3. Chhinlung a awm.
Zofate zinga Hmar hnam hian Duhlian ṭawnga Chhinlung kan tih hi Sinlung an ti a. Chhin tih hi Sin tiin an hmang a ni. AD 800 vel bawr pawh khan Chhinlung aṭanga thlang an tlak thu kha hla an lo phuah thlap mai a, hetiang hian,
Hmar ṭawngin / Lusei ṭawngin
Khaw Sinlung ah Kawt Sial ang
Chhinlung khua aṭangin Sial a
Ka zuong Suaka mile nello tam e
a huanga a zuang chhuak angin
Hriaemni hraiah
kan zuang chhuaka mihring fate
an lo tam hle mai.
tiin Hmar hla hlui buah hmuh theihin a awm.
Tin, Hmar pi leh pute hian Sinlung khua aṭanga an ram thlang tlak lai hian Sinlung khua, an pianna ram an ngaih thu hla hmang bawkin hetiang hian an phuah.
Hmar ṭawng / Lusei ṭawng
Ka siengna Sinlung ram hmingthang
Kan pianna, Chhinlung ram hmingthang
Ka nu ram, ka pa ram ngai, chawng zil
Ka nu ram ka pa ram ngei chu
ang ka kir thei chang siem,
Koh kir theih chang se la Aw ka ti ṭhin
ka nu ram ka pa ram ngai
Ka nu ram ka pa ram ka ngai...
Khawvela hnam hrang hrangte hian, an hnam pian chhuahna, an ṭobul an thlahtute chanchin hi a chiang thei ang berin an history buah dik takin an ziak a, class V to X zirlai ten an hnam ṭobul (Origin) chu dik takin an zirin an hre hneh hle a ni. Keini zofate erawh hi chuan mahni ṭobul dik tak chiang fek fawk a sawi zar zar thei kan vang hle awm e.
Awle, engpawh ni se, Chhinlung chu a awm ngei a ni tih he Hmar hla hlui bu ah a lo chuang kiau mai hi zofa ṭobul Chhinlung hi a lo awm tak tak a ni tih a nemnghet chiang hle, chuvangin Chhinlung chu khua a ni tih pawh i hre nawn leh ang u.
4. Chhinlung khua chu khawiah nge a awm?
Chhinlung hi khua a nih chuan khawi ramah nge a awm? tih hi lo chhui leh ta ila. Mizoram aṭanga khawchhak ram ropui tak China ram Sichuan Province Garze District Yalong lui kamah Duhlian ṭawnga Chhinlung khua chu a awm a. Hmar ṭawng chuan Sinlung an ti a, tuna a khuaa cheng Tibet-ho pawhin Sinlung khua an ti.
Awle, Zofate lo chhuahna Chhinlung chu khua a nih thute China ram chhunga Sichuan Province chhunga Yalong lui kamah a awm tih kan hre tawh bawk a. Khawi nge khual pang zin talin ka han kal teh ang tiin ni 22.2.2012 khan Venghnuai, Aizawl aṭangin China ram Sichuan Province pan chuan ka chhuak ta hlawl mai a. Myanmar paltlangin China ram Yuman Province chu tluang takin ka thleng a, Chanchin ṭhaa ka rawngbawlpui China Pastor Yanjinfua chu Chhinlung/Sinlung khua Sichuan Province-a awm chu han tlawh turin ka sawm ta chawt mai a, Pastor hian a bial leh a nupui fanau kalsanin, Chhinlung khua tlawh tura ka sawmna chu min yes-pui ta chu, Pathian thil rel dan hi a va mak em! tih hla kan thunawn awn awn mai a ni.
Tichuan harsatna lutuk awm lovin Chhinlung khua chu 19th March, 2012 tlai lam dar 6:15 pm khan Chhinlung khuaa Hotel pakhatah kan lut ta rawih mai a, kan thlen veleh hah pawh sawi thei lovin ka ṭhianpa Pastor Yanjinfua nen Pathian hnenah lawmthu sawi ṭawngṭaina kan hmang a.
Note– Chhinlung khua ka zinna video hi Youtube ah “Chhinlung lamtluang” tiin type ula, a movie-in a hmuh theih ang, evidence atan.
Aw le, kan Chhinlung zin kawng chhuk chho tak chu kan sawi vek seng lo ang. Kan ziak chhuak vek seng lo va. Amaherawhchu Chhinlung kan hriat dan, a awm leh awm loh thu ah te, Sinlung leh Chhinlung tih thuah chuan kan ngaihdan tlangpui sawh sawn a ṭul pawha sawh sawn ngam turin, sahuai thing vawn tlat lovin pen khat talin hma i sawn ang u.
5. Chhinlung khua kan fang.
Chhinlung khua kan fan chungchang hi kan sawi kim thei dawn lo va, a tlangpui chauh aw.
Ni 20March,2021 Nilai a ni a, China sanaah chuan zing dar 6:30 am-ah kan tho va, Sinlung/Chhinlung khua chu a lo eng ruih mai a, a vawt em em mai bawk nen; Chhinlung leilung kan rap ringawt pawh kha ka thinlung chhungril tak aṭangin hlim leh lawmnain ka khat a, ka ṭhianpa China Pastor Yanjinfua nen zing ni chhuak eng mawi tak karah Yalong lui kam thingpui dawr pakhatah kan lut a, thingpui in pahin vawiin Chhinlung khua kan fan dan turte programme tlangpui kan sawi dun a, video camera pahnih kan kente pawh kan ak chhuak a, kan phûr dun khawp mai.
6. Yalong lui kamah ka ding.
Chhinlung khawlai a luang Yalong lui zawh thlain kein khua kan fang tan a, Yalong lui kanna concrete bridge hmun thum laiah an dawh a, a thlang ber lei bul Yalong lui kama dingin thu tawite ka sawi a. Hetiang hian (a) A hmasa berah chuan Pathian hnenah mumang pawha kan la man phak loh Zofate lo chhuahna Sinlung/Chhinlung leilung chu ke ngeia rap thei tura min hruai thleng Pathian hnenah lawmthu sawina ka nei hmasa ber a ni.
(b) Zofate ṭobul Sinlung/Chhinlung khua zofa te zingah thleng hmasa ber ka nih thute Yalong lui kamah dingin thu ka sawi bawk a ni.
(c) Sinlung/Chhinlung ka thlen theihna tura min hruai thlengtu China Pastor Yanjinfua hmaihmaah lawmthu ka sawi bang thei lo mawlh mawlh bawk.
7. Sinlung mual zawlah kan leng.
Sinlung/Chhinlung khaw mawng Yalong lui kanna concrete lei sei ve deuh chu kan zawh phei a, kawngpui kan thleng a. Sinlung mual zawl pan tur chuan steps ah kan chho va, mual zawlah chuan hmanlaia mi huaisen Amry General Lianhua a lim sakawr chunga chuang lai a ding luah mai a. Tun thlengin Lianhua a lim hi Sinlung khua luahtute hian an hlutin, chawimawina pangpar mawi tak tak an la hlan reng ṭhin a ni.
Tin, Sinlung/Chhinlung khuaah hian Tibet hnam Dalai Lama Buddhist sakhaw biate an tam ber. Aw le, Sinlung/Chhinlung khuaa kan cham chhung hian hmanlai ka pi leh pute'n an lo luah laia mitthi an phumna thlanmual kan tlawh a, kan pipute an thlang tlak hma khan mumal takin thlanmual an lo nei a, an thlang tlak hnua Sinlung khua luahtute hian vawiin ni thlengin tumah he thlanmualah hian an phum thiang lo. China sawrkarin a enkawltute dahin fai tak leh thianghlim takin an vawng a ni. Thlanmual photo hi Chhinlung chhuak Zofa tih lehkha buah a chuang a, a mamawh tan Synod Bookroom ah a awm.
8. Sinlung Rial ka ei.
Sinlung khua kan cham ni hnihnaah chuan zing ni chhuak eng mawi tak mai hian Yalong lui dung chu a rawn chhun eng ruih mai a. Yalong lui hnar lam aṭangin lui mawng lamah ka ṭhianpa China Pastor Yanjinfua nen chuan kan chhuk thla leh a. Minute 15 vek kan kal chuan lui lian vak lo (lui te) hnar lam aṭanga rawn luang thla chuan Yalong lui a rawn finna hmun kan thleng thla a. Chu luite, a kam tawn tawnah chuan Metal Road kawngpui ṭha tak mai hi a awm a. Kan veilam panga kawngpui chu kan zawh chhova kawngpui sirah chuan chenna in an sa tlar ve thlap mai a. Thui pawh kan la kal hmain building lian ve deuh sen ver vur Jail In hi a lo awm a. Kan kal chho zel a, thing zaina hmun te, buh herna khawl te, leh sangha khawina dil lian ve deuhte a lo awm a. Kan chho zel a, Sinlung khaw dai a ni tawh mai a, bawng, sial, beram leh kelte an vulhna hmun kan thleng a. Remchang tak maiin chawlhna tur thingpui dawr kan thleng chu bawnghnute leh artuite kan ei ve a. A tui khawp mai, minute 30 vel kan chawlh hnu chuan lui lehlam kan panin thing leihlawn chu kan zawh kai a. Yalong lui lam panin kan chhuk thla leh ta a. Luitein Yalong lui a finna kan thleng hman chiah tihah chuan thli a rawn telh thut mai a. Khua a rawn thim khup khup a. Ruah a rawn sur nghal buan buan mai a. Keini pawh a hnai ber in bathlarah kan tlan lut a, chu veleh rial a rawn tla ta pawp pawp mai a. Sinlung rial sinrling rial tiin ka zuang chhuak a. Rial chu ka chhar a, ka ei nghal bawrh bawrh a. Zofa te zinga Sinlung rial ei hmasa ber ka ni ta ringawt mai.
Tun ṭum atan chuan duh tawk hrih phawt ila sawi tur leh ziah tur ala tam a, kan ziak seng dawn lo Covid-19 hmai tuamte kut silfaite kha ngaipawimawh ila. Hand Sanitaizer i hmang uar bawk ang u. Tichuan Sinlung khua zin thu, dam takin ka sawi leh dawn a ni.
– Rev.L.Rema, Ph. 9862860181