INDIA RAM STATE FAI BER KAN NI THEI
Kum 1998 daih tawh khan, kha tih laia Mizoram Chief Minister Pu Zoramthanga khan "Mizoram hi India ram state fai ber kan ni thei a ni" tiin Clean Mizoram Committee rawn dinin, Official-ten Mizoram hmun hrang hrangte fangin nasa taka hmalak a lo ni tawh a. Mizoramin faina kawngah hma pawh kan sawn phah nasa takzet a ni.
Kum 2010 - 2011 chho vela Vanglaini chanchinbu-in Air India nen ṭangkawpa zirtirtu ṭha thlan chhuah leh zirlai thlanchhuah mi tlemte Singapore-a an zinpui ṭum khan, an rawn hawn leh hnuah, Pu Lalnghinglova Hmar (Tetea) khan Vanglaini chanchinbu-ah mipuite hnena an Singapore zin report pek pahin 'Faina - Ram hnuk khawih' tih chungchang ngaihnawm takin a rawn ziak a. Development & Infrastructure lama Singapore changkanzia leh hmasawnzia lam aia chawp leh chilha kan entawn nghal theih tur 'Singapore faizia' a rawn ziah kha a ṭha in rilru a hneh khawp mai a. Faina inzirtir kawnga thuziak ngaihnawm ber pawl a ni.
Kum 2013 a India rama BJP Sawrkar a lo pian hlim khan, Prime Minister Pu Modi an Singapore te, South Korea te leh Europe ram hrang hrang a fan hnua a rawn hawn lian ber chu 'India ram hi heng ram changkangho ang hian kan fai ve tur a ni' tih kha a ni tawp mai a. Kum 2014 aṭangin 'Swachh Bharat (Clean India)' Movement ropui tak a lo piang chhuak ta a nih hi.
Mizoramah pawh UD & PA Minister viak ṭha leh chak, Pu Zodintluanga leh a team te - UD & PA Secretary ni ṭhin, tun hnai kum 10 chhunga Mizoram hmasawnna thluak bur ber pakhat nia mi tam takin an lo ngaih, Dr. C. Vanlalramsanga leh UD & PA Department a thawhpui, Engineer te leh official vengva leh ṭhahnemngai tak takte ruahmanna in 'Mizoram Khawpui Fai Inelna leh Intihsiakna' chu kum 2017 aṭanga buatsaih chhoh niin vawiin thlengin ṭhahnemngai taka kalpui zel a ni.
A bik takin Aizawl khawpui tih loh, District capital dangte leh Mizorama khawpui lian deuh deuh 'Urban Town' te chuan hma pawh kan sawn phah nasa. Tunah hian India ram District khawpui fai ber ber kan nih ngei pawh kan ring a ni.
Tin, Mizoram thingtlang khaw tam zawk hi chuan faina kawngah hian hma kan sawn tawh em em mai bawk a. Hei hi a chhan bulpui ber chu PHE Department leh Rural Development Department te hmalakna vang a tih loh theih lova, fak pawh an phu tak zet a ni.
Taksa, rilru leh thlarau lam thleng pawha Zofate inthlunkhawmna, Zofate 'Jerusalem Khawpui' Aizawl hi Faina kawnga in dinhmun i han bihchiang dawn teh ang. A tawi zawngin sawi ta mai ila, inhuat thu lovah 'Mizorama Khawpui Fai lo ber in ni'. Faina kawngah na na na hi chuan Mizoram hmun hrang hrang leh khawvel hmun hrang hranga Zofate hian heti mai maia Faina kawnga 'Zofate Jerusalem' in hlamchhiah hi chu Sawrkar leh a huamchhunga cheng mipui zawng zawngte hi kan rawn dem deuh che u a ni. Hawh u, khawpui chhunga veng hrang hrang kawngpui dung zawng zawngte leh veng kilkhawr ber ber thleng hian 'Faina Beihpui' nei ila, Aizawl hi Khawpui mawi leh Fai takah i siam ang u tiin, thingtlang lam aṭangin kan rawn rawt ve tawp mai a ni.
Mizoram Khawpui Fai Intihsiakna rual hian 'Aizawl Khawpui Faina Beihpui' hi uar takin hmang ila, Aizawl hi India ram mai ni lo, khawvel huap pawha khawpui fai leh tlawh chakawmah kan chhuah ang a, Mizorama District Capital ṭheuhte hi India ram District Khawpui Fai berah kan siam ang a. Hmalak tawhna chi hrang hrang bakah hetiang hian hmalak ni se, a nuamin a van phurawm dawn em!
1) UD & PA Minister hovin AMC Mayor, Councillors te leh Local Council Chairman theuh ten Faina beihpui hnatlangpui neih dan tur ruahmanna siam in meeting neih ni se.
2) Education Minister hovin Aizawl Khawpui chhunga Educational Institutions Middle Schools, High Schools, Higher Secondary & College (Government & Private), Headmasters & Principal ten meeting neiin Faina Beihpui Hnatlangpui neih huna School & College te hmalak leh tha thawh ve dan tur sawihona buatsaih ni se. Zirna sang ber MZU lam pawhin tha thawh dan tur ruahmanna nei bawk se. (Entirnan– Chaltlang area bika retaining wall, parapet,steps, footpath leh khawlai dungte tifaia rawng hnawih thar turin a huamchhunga High School, Higher Secondary School leh College awm – Chaltlang HSS, Mt. Carmel, Greenland, Aizawl North College etc. ten ni khat emaw, tuk khat emaw chauh chu tha han thawh se a fai nghal duak ang a, chutiang zelin Local Council area hrang hrangah)
3) LAD Minister hovin Aizawl Khawpui chhunga Kohhran hrang hrang Ṭhalai hruaitu sawm awm chinte'n inrawnkhawmna neiin, Kohhran Ṭhalaiten Faina Beihpui an neih ve dan tur sawihova, ruahmanna siam ni se.
4) Sports & Youth Services Minister hovin Central YMA OB te leh City Branch YMA Presidents ten meeting neiin Aizawl Khawpui chhunga YMA Branch hrang hrangte'n Faina Beihpui Hnatlangpui neih dan tur ruahmanna ṭha tak siam ni se.
5) Chief Secretary hovin Heads of Department ten New Capital Complex-a Mizoram Sawrkar Department hrang hrang Secretariat Office leh Aizawl Khawpui chhung hmun hrang hranga Sawrkar Department Office & a vela Faina Beihpui Hnatlangpui neih ve dan tur ruahmanna siam ni se.
6) Aizawl Khawpui chhunga vantlang hmun pawimawh bik–Damdawiin (Sawrkar & Private) te, Lammual te, RG Stadium te, Local Council Area hrang hranga Playground te, Indoor Stadium, Hall & Auditorium etc. zawng zawngte hi ruahmanna mumal tak siamin uluk taka thenfai/tihfai vek a, a theih ang anga rawng hnawih thar ni se. Sawrkar phut vek kher lova a huamchhunga miten ruahmanna siam ni se. Heng hmunhma awmna Veng YMA te leh Vengchhunga Institution (Government & Private) te leh Sports Association hrang hrang te kutah dah ni se.
7) Damdawiin hrang hrangte hnatlanga tifai tur hian Kohhran hrang hrang Ṭhalaite kutah dah ni se. (Kohhran ṭhenkhat Ṭhalaite chuan an ti fo tawh ṭhin bawk a)
8) Local Council area tina Drains, Retaining Wall, Steps, Culverts, Parapet etc. te hi uluk taka tihfai vek ni se. Retaining wall & steps te hi a remchang leh langsar lai apiangte chu Mizo hnamzia pholang thei zawngin uluk taka rawng hnawih thar vek ni se. Hengte hi Ṭhalaite talent pho chhuahna'n Wall Painting etc. zawngin hmalak ni se. Faina beihpui hnatlangpui neih ni hian Veng tinin mahni area ṭheuhah mawh phur se. Retaining wall & steps te chei mawi nan hian Vengchhung mi tlawmngai & sumdawngte hnenah vehbur, a theih dan dana khawn a, sponsorship nei tura hmalak ni se.
9) Vengchhung Hnatlangpui neih hma hian chhung tinin mahni in leh a bul velte zingkar hun inpe in lo tihfai ṭheuh ni se.
10) Aizawl Khawpui chhung Veng hrang hranga thlanmualte hi chawlh hahdamna leh insawizawina hmun ṭha tak a ni deuh vek hlawm a. Eg. Dawrpui Vengthar thlanmual, Dinthar Thlanmual, Bethlehem Veng thlanmual, Chaltlang thlanmual etc. Heng thlanmualte hi uluk zawkin Vengchhung mipui leh mitthi chhungten tihfai a, rawngte hnawih thar ṭhin ni se. Tuna a awm dan ang ang hian uluk zawka enkawl a, kan thlanmualte hi len khawthawnna hmun leh chawlh hahdamna hmun ni tlak tura hmalak thar ni se.
11) Aizawl khawpui hi 'City of Retaining Walls & Steps' a ni tawh ber mai a. Veng hrang hrang a kopang te, retaining wall ṭha tak takte leh step mawi tak takte hi khawpui tiṭawptu ni lovin, tinuamtu leh chei mawituah kan chhuah hlauh thei ang.
12) Veng hrang hranga kawngpui dungte hi uluk zawkin road marking siam vek ila, heng atan hian Sawrkar lam chet phut kher lovin, mahni Vengchhung ṭheuhah Local Council te hmalaknain a ṭul chuan pawisate pawh thawh mai ni se.
13) Aizawl Khawpui hi mihring kan ṭhathnem tawh em avang leh lirthei che vel a tam tawh em avangin faina beihpui neih hi a huphurhawmin a lang maithei a. Amaherawhchu, tuk khat na reng reng chu mi nawlpui thawh hma, zing dar 5:00–7:00 inkarah hian mahni In leh avelah hian hma han la hlawm ta ila, tuk khatah lekah Aizawl hi kan fai duak ang.
14) Sports hmunhma hrang hrang kan neihte hi a tihfai kawngah Sports Association hrang hrangten beihpui thlak ve se.
15) Aizawl Khawpui a lo fai lehzual theihna tura Faina Beihpui Hnatlangpui neih hnuah hi chuan mipui nawlpui pawhin nasa lehzualin faina kan ngaih pawimawh bakah, hma kan sawn phah ang a, neitu rilru pu chungin hma kan la ṭheuh thei tawh ang. Sawrkar leh AMC kuta engkim dah mai lovin a neitu kan nihna anga tha thawh ve hi kan bat a ni tihte pawh inzirtir uar zel ang u.
Vantlang hmun hrang hrang te, puipunna hmun hrang hrang te, kawngpui kam zau laite, len khaw thawnna hmun hrang hrangte hi a ṭhen chuan zu leh ruihhlo tih nante pawh an la hmang zel dawn a, kan veng seng vek lo vang. Amaherawhchu kan tihbawlhhlawhte then nghal zel duhna thinlung kan put chuan kan fai zel tawh mai ang.
Faina chungchangah hian a nawlpuiin ṭan lak kan la ngai nasa hle mai a. Khawpui hmun hrang hranga vantlang hmunte hi a hmangtu apiangte hi a tihnawktuah kan ṭang zawk emaw tih tur a la ni. Kan mamawh chu pawn lam faina mai ni lovin rilru put hmang thlak danglamna a ni.
Naupang zingah te, chhungkuaah te, School ah te, Tlawmngai Pawlah te leh, Kohhran lamah thleng pawh nasa zawka kan inzirtir zel a pawimawh hle mai. Mahni hnathawhna hmun te, Infiamna hmun te, Conference & Workshop neihna hmun etc. te ṭheuhah te faina hi a takin nunpui ila, hmasawn i tum ang u. Lehkha thiam rual awmkhawmna hmun, Office hrang hrang te, School hrang hrangte inthiarna hmunte leh, College hrang hrang & University-a Faculty te inthiarna hmunah te meuh pawh inthiarna vawnfai ṭul thu inzirtirnate kan la tar kelh kulh mai a, hmasawn kan la ngai takzet a ni.
Mi thiam zawk leh ram vei mi, mi ṭhahnemngaite'n an sawifo angin, kan ram, kan chenna, Mizoram hi pi leh pute aṭanga kan rochhun satliah mai ni lovin, kan tu leh fa lo la awm zel turte hnen aṭanga kan luah hawh a ni tih rilru pu chungin Mizoram, Kristian ram hi khawvel hriatah a ṭha zawngin i vawrh lar ang u khai. Hawh u, Mizoram hi Faina kawngah 'Singapore of India' ah a takin i siam ang u, kan ṭanrual phawt chuan kan ti thei em em ang. Chhungtin, khaw tin, veng tin leh mi tinin Fai hi kan tlin e.
- Zionthanga, Keifang Vengsang