Lunglawn, Lunglei chhiattawhna kha...

Thuhma: 4th June, 2018 zan dar 7:30 ber vel khan social networking site (face book leh whatsapp) lamah Lunglawn, Lunglei-a lei min avanga chhiattawhna lam hawi chanchin thar chu a darh chuai chuai a. Atirah ka en chiang lem loa mahse ka chhungte’n ‘I pa Aipiangate In leimin a hnawl. Chanchin kimchang kan ngaichang mek...’ tia min lo hrilh takah chuan ka nau Peka (a pa hi ka pa u a ni) a ni tih ka hre ta.

Kan chhungkua chunga chhiatna thleng a nih avang pawh ni chuang lovin remchangah lain a behbawm eng eng emaw lo ziah ka tum dawn a ni.

Anmahni thawhchhuah liau liau-a an sak: Peka hi a sikul kal laiin zirna lamah a chak vak bik lo a. Amaherawhchu, nungchang ṭha lawmman te hi a dawng ṭhin a. Ka pate unau hi nungchang ngai pawimawh em em an nih avang hian an lawm ve hle ṭhin. Keini chhungkua hi nuamsa tak leh khawsak nuam tak tumah kan awm lo a. Mahse, hnathawh hreh erawh kan nei ngai meuh lo.

Peka pawh hian lu metin ei a zawng a ni a. Mite ngaihin a hnathawh hi zahawm loin sorkar hna lian thawk ni lo mah se ama kutke ngeia a din theih avanga ka ngaihsanna avangin leh lawmpui avang hian ṭhiante zingah pawh a hming hi ka lam ri fo ṭhin.

Chhungkaw dinhmun hre chiang, thawh hreh nei lo, kuthnathawh hlutzia leh zahawmzia man thiam, mahni neih tawk mila khawsa unaupa ka nei hi ka lawm em em ṭhin a ni. Keima thlirna tlang aṭang chuan ani tluka kan unau zinga zirnaa hlawhtling hi an awm theiin ka hre lo. Ama thawh chhuah aṭang ngeia a in sak te hi sawi tam ngai lovin a hlutzia chu kan hrethiam ṭheuh awm e.

Ka pa Aipianga kha...: Ka Pa Aipianga (Peka Pa) hi ka hmuh hnuhnun ber chu Lunglei veng pakhata Dangpuithu leh Nghathu vel a zuar lai kha a ni. A bag-ah kha han en sak ka tum a, mahse a duh ta tlat lo mai! Ka han herkual ngial a, amah kha a inher zel mai si!

Han ensak enah ka en ta lo a... Ka ṭhiante kha an awm ve bawk si a, ka zah kha a hlau a ni berin ka hria a. Hawh ka pa, ka zui ang che ka tih pawh khan i

ṭhiante nen khan lo val kal rawh u a ti a... Ka pate unau hi fate tana inpe ral ṭhak khawpa hnathawk nasa leh taima em em an ni. Chumi engah chuan Dangpuithu leh Nghathu zuar fapa ka nih kha ka zah a hlau a, a inthiarfihlim ni ta berin ka hria. Ka ngaihtuah chhuah apiang hian ka rilru hi a na thar leh ṭhin. Hetianga min boral san tak hnuah phei hi chuan ngaihtuahna a kal ding duh khawp mai!

Ka zahpui lohzia leh keimah pawh hian a ṭul phawt chuan Dangpuithu leh Nghathu zawrh ka hreh lohzia han hre hman se ka ti hle mai! Mahni chhungkaw nihna leh neih tawk mila khawsak tluka mawi hi Mizo society-ah hian a tam loin ka hria... Chuti ang chhungkua ka la nei ve thei hi ka lawm a, a ropui ka ti em em a ni.

Kan ṭhanharh a ṭul: Mizoram leilung pianhmang hi google map-in emaw vansang aṭangin thlawhna emaw-in i en chuan changkha ang mai hian tlang a lo awm khup ang. Tlang te chu chhim leh hmar zawngin a lo inkhawh seng sung ang. Hei hi amaha lo awm a ni ngawt bik lo, natural law aṭanga kan ngaihtuah chuan heti anga a lo awm theih chhan chu chhak leh thlang zawngin nawr tawmtu an awm vang a ni. Chumi awmzia chu kan lei chunglang innghahna hi hawi zawng inang loa innek zawnga a chet reng chuan kum tam tak hnuah chakna thahrui (strain energy) avangin a innawr pelh dawn a, chumi avang chuan lirnghing a awm dawn tihna a ni.

Tin, leimin zawng zawng pawh hi thing leh mau dinna turah in leh lo kan neih vang a ni ber a (a tawi zawngin). Amaherawhchu, lirnghing ang thoin thing leh mau kan suat hnu lawkah a min nghal mai bik lova kum engemaw zat hnuah, tin duh tawka kan khawih danglam hnuah a min ta mai ṭhin a ni.

Hnam naupang apiang hian hmathlir kan nei tawi niin a lang. Mihring dam hun chhung te chu kum 70 vel chauh a ni a. Lirnghing leh leimin te hi thleng turin hun a duh rei si a, a tuartu kan nih loh chuan ngaih ṭha takin kan awm mai zel niin a lang. Sapṭawng thumal hmang tel mai ta ila: geological leh nature time scale rei lutuk hi kan damchhung hun reilote aṭang hian kan han teh thiam lo ni berin a lang. Amaherawhchu, keimahni hian lirnghing leh leimin avanga chhiatna hi ka tuar lo a ni maithei mahse kan tu emaw kan tu chhuan emaw kha kan ngaihtuah tel a ngai si a ni! Hemi avang hian a lawm mi ṭhahnemngaite’n rul tak ngial pawh an humhalh.

In mamawh tawn vek kan nih avang hian kan rama nungcha, thing leh mau te hi an mâng zel a nih chuan kum engemaw zat hnuah harsatna hi keimahniin kan tuar mai dawn a ni. An sawi ṭhin a, han sawi leh ila: thing leh mau, leilung leh nungcha hian min mamawh lo a, mihring te hian kan mamawh zawk a ni tih hi i hre thar leh ang u.

Lamont-Doherty Earth Observatory, Columbia University (US) leh Dhaka University (Bangladesh) lamin Bang­ladesh leh a chhehvela lirnghing chung­chang an zirchian pawh khan pawi an tih em em chu ‘heng lai hmunah hian lirnghing hi na takin a thleng khat lutuk a, inbuatsaih lawk dan an thiam dawn lo a, tin chuti ang lirnghing na lutuk a thlen hunah pawh chhanchhuahna hnathawh lamah an pachhe hle dawn a ni’ tih kha a ni mauh mai!

Han ti ve ngial ila: ka awm ve na laboratory (centre) pawh hi world class tia chhal a ni ve a. World class a nihna, khawthlangho nena inanna lian tak pakhat chu rikrum thila invenna (safety measures) ṭha lutuk hi a ni. Rikrum thilthua punkhawmna tur hmun awl zau tak pawn lamah a awm a, hetah hian car emaw cycle emaw lung tak ngial pawh engmah dah phal a ni ngai lo a, hmun awl a ni tawp mai.

Kum 8 dawn ka awm hnu hian rikrum thil a la thlen loh avangin helai hmun hi punkhawm nan kan hman ngai pawh ka hre lo. Mahse kangmei leh bawlhlo hlauhawm chhuak palh ta se kan mamawh si a ni. Tin, mi thar apiang hi laboratory tour neih pui an ni ṭhin a. Chutah chuan khawl hnathawh dan leh a hman dan vel aia ngaih pawimawh zawk an nei a, chu chu emergency exit awmna hrilh hriat leh a hman dan zirtir kha a ni. Kangmei ṭhelhna (fire extinguisher) te hi hman thiam ngei ngei tur a ni a. Thla 6 danah safety test hi kan paltlang leh ziah ṭhin. Hmathlir lawkna an nei ṭha tihna a ni. Chumi awmzia chu nunna hlutzia hi an hre chiang hle tihna a nih chu.

Mizoram hi, a bik takin khawpui lama kan in leh lo neih duh dan en hian kan hmathlir a tawi hle tih a hriat a. Kan kawmchhakte avang a lawm le, ‘kan kawmthlang te avang a lawm le’ tiin kan la phun lung awi ṭhin dawn tih hi a hriat sa reng mai. Sawi tur a tam khawp mai. Kan in sak dan chu thuhran nise Aizawl angah te hian vanduai thlak takin lir na takin nghing palh ta se, Hospital pan dan tur ringawt pawh hi a hautak viau dawn niin a lang. Fimkhur taka in leh lo din, thing leh mau phun tam, nungcha humhalh lamah hian ṭan kan lak a hun khawp mai! Chuti ang a nih loha kan hmathlir a tawi lutuk chuan kan thlah te tan kan ram hi chenna tlak loah kan siam mai ang tih a hlauhawm hle. Khawthlang ram changkanna kan entawn ta sa sa an incheina leh an music lam hawi ringawt entawn loin hmathlir neih thui lamah pawh kan entawn ve tawh dawn lo’m ni?

Lawmthu kan lo sawi duh e: Rem­­channa lei ve zel mai ila. Pekate chhung­kua chhiattawhna avanga Pathian khaw­ngaihna leh hmangaihna a fapa Isua Krista kaltlanga nangmahnia lo lang hi a ropui kan ti em em a! Keimahni avanga mittui lo seng te, bang lova min lo ṭawngṭai saktu te, sum fai lo thawhtu tam tak in awm tih kan hria a. Tin, chhanchhuahna hnathawhnaah te, ruang phurh hawnna (Bungtlang S lam) lamah te, thlan laihnaah te leh khawhar in lenpuinaah te, kan sawi seng lovang. Min hmangaihtu kan nei che u a, in zavaia chungah kan lawm takzet a ni! Pathianin a let tam takin mal a sawm ang che u. Kan mamawh ber chu in mi ṭawngṭaipuina a ni a, finrial leh rilru ṭawngṭainaah min lo hre reng ṭhin dawn nia.

- Krista Roluahpuia, IIT Bombay