Mi ropui pahnih an inbe ta...
“An inbe dawn, an inbe dawn leh lo” tih thuthang lêng vel kara khawvelin an lo thlir inbiakna chu US President Donald Trump leh North Korean hotupa Kim Jong-un te chu June 12 khan Sentosa Island, Singapore-ah an inbe ta hram a. Khawvel ram ropui ber USA leh ram tawhkhirh ber North Korea hotute inbiakna hian a chhia a ṭhain khawvel pum a nghawr theih dawn avangin an inbiak hun tur kha dingdihlipin khawvelin a thlir a nih kha. A chhan chu North Korea hian nuclear ralthuam neia inchhala USA meuh pawh a vau ve fo avang leh USA hian a dawh rei peih bik lo ang a, nuclear ralthuam hi an âr ngam chhuah mai ang tih kha mi thil chik mite chuan an hlauthawng em em a ni.
Engtin nge an inbiak theih tak mai?: Kumin kumtir February thla khan South Korea ram Pyeongchang khawpuiah Winter Olympics neih a ni. Chu Games-ah chuan North Korea aṭang pawhin infiam mi tam tak an rawn tel ve a. An contingent hotu chu tu dang ni lovin Kim Jong-una farnu Kim Yo-Jong a ni. An ram President-in a ṭawiawm bawk a ni. Chutiang chuan chi khat leh ṭawng khat ni si, kum 1950 aṭanga inhmelma tawh Korea ram pahnih te chuan ruh leh tisa ngeia inpawhna an lo nei leh ṭan ta a. He thil azarah hian South Korea National Security Chief Chung Eui-Yong chuan Kim Jong-una hmuin USA nena inbiaktir dan a zawng ta a. Kima a biak hnu chuan Donald Trump-a chu Kima nena inhmuh remti turin March 5 khan a zu ngen leh a, chu chu Donald Trump-a pawhin a lo pawm ta a ni.
Mahse kan hriat angin hetia inbe tura hma an lak lai leh a hun pawh June 12 an rawt hial hnu hian an kar boruak a thiang hlei thei lo va. Invau tawnna neuh neuh a awm ta reng mai a. A hnu-a North Korea Vice Foreign Minister-in USA Vice President Mike Pence chu engmaha tlaktlai lo (political dummy) a ni e, a lo ti chuan thil a tikhawlo zo ta a ni. Mike Pence hian North Korea leh Lybia ram a lo tehkhin a ni awm a, chu chu North Korea-in an ngai thei bau lo a ni awm e. Chuvangin, Donald Trump-a chuan ziak meuhvin June 12-a inbiakna chu ṭhulh a nih thu Kim Jong-ina chu a hrilh ta a ni.
Chutianga thil a sukuk tak avang chuan khawvel muanna chu tihderthawnin a lo awm leh ta a. Engtin tak ni zel ang maw? tiin khawvelin an thlir ṭhuap a. Amaherawhchu, South Korean Presidentin tih zeta inbiak chu ṭhulh lo tura a ngen avangin Trump-a chuan inhnuk hniama North Korean elsenna chu haiderin inbiakna neih chu a hmaa an rawt hun pangngaia neih a remti thei ta a. Tichuan, he hun ropui tak, ram inngeih lo tak pahnih inbiakna chu hlim takin kan lo thlir thei ta a ni. South Korean president Moon Jae-in phei chuan, “Ka mu thei lo” ti khawpin he inbiakna hi a tlawlh ang tih a hlauthawng a ni.
Engtin nge an inbiak?: June 12 chawhma lama an ṭhuihruaite nena an inbiak hnu-ah chawhnu lamah chuan zing lama an inbiakna dungzuiin inremna thuthlung Joint Document chu an ziak ta a. An inhriatthiamna thuthlung hian thil pawimawh pali a keng.
1. An mipui ve ve te’n muanna leh hamṭhatna an duh avangin USA leh North Korea te chuan inlaichinna thar siam turin thu an titlu a. 2. USA leh North Korea te chuan Korean Peninsula-ah hian remna tlo tak siam turin an bei dun ang. 3. April 27, 2018- a Panmunjon Thupuan tihngheh nan North Korea chuan Korean Peninsul aṭangin nuclear ralthuam thianfai turin hma a la ang. 4. Indona avanga lungin tang te pawh an inchhuah sak tawn ang tih te a ni. Heng an thutlukna bawhzui tur hian USA Secretary of State Mike Pompeo kaihhruainain North Korea hotuten inbiakna an neih leh thuai tur thu pawh sawi.
Donald Trump-a chuan “Kan inremna hian a huam zau hle. Kan inhre chiang tawnin, inlaichinna thuk tak leh induhsak tawnna (goodwill) kan nei” a ti a. Kim chuan, “He inbiakna kan neih hnu hi chuan tunhma thil chu kan theihnghilh tawh ang” a ti bawk. Tlai lamah chuan Trump-a hian chanchinbu mite hmaah thusawiin zawhna tam tak a chhang nghal a. China, Singapore, North Korea leh South Korea Sawrkar te chungah lawmthu a sawi hmasa a. An inbiakna hi a hlawhtlingin a chhanchhiah tlak a, Kima tan pawh hun ṭha mi dangin an neih ve loh a ni, tih te a sawi a. South Korea-a USA sipai te pawh lak chhuah thuai an nih tur thu a sawi. (Document-ah a tel chiah lo). Trump-a chuan he an biakna hi mi dangte beisei aia ṭha a ni tiin, Kima chu ‘very talented’ tiin a sawi zui a ni.
Kim Jong-un hi tunge ni?: Kum 1984-a piang tuna kum 34 ni mek chauh hi khawvela thiltithei ber pawl a nih loh pawhin a chhe lama khawvela mi hriat hlawh ber a ni ngei ang. Naupang chum ang deuh buang mai, lumeh sang vei vawi hian North Korea ram hi kum 2011 aṭang khan a awp ṭan a. Amah hi Prime Minister a ni lo va, President pawh a ni hek lo. Hruaitu Lu ber, Supreme Leader tih a ni tawp mai. Chutih lai erawh chuan nihna leh dinhmun pawimawh tak tak a nei ṭeuh va. Sipai hotu lu ber Supreme Commander of the People’s Army leh NK Army-ah Marshal a ni. Party awm chhun leh sawrkar chelhtu Korean People’s Party Chairman a ni bawk.
A thupui berah chuan economic development bakah nuclear programme kalpui kha a ni mauh mai a. Chuvang chuan USA hian kawng tam takin a hrêk (sanction) a; South Korea rama sipai 32,000 zet an dah reng hian NK mit a timim reh thei lo bawk a ni. Nuclear ralthuam phur thei tura ngaih missile pawh vawi duai lo an enchhin tawh a. A missile ṭhenkhat phei chu USA kap pha tur nia sawiin USA chu a vau zui fo nghal bawk a. Ram te zawk leh rethei zawk niin USA te chu khing zo tak tak turah ngaih ni lo mahse, a sapatâl chiam mai chuan lu tihai tham fe a nih dawn avangin USA pawhin a
ṭha en mai mai thei lo va. A rul tawka vau let ve fovin bengdaih a tum ṭhin a, mah se a sawt lem lo. Chutih laiin South Korea lam khian North lam nena inrem duhna thinlung an lo pu lian viau tawh a. Winter Olympic an neih aṭang phei kha chuan sawi tawh angin an boruak a zâng chho zel a, chu chuan tuna anni pahnih inbiakna hi a rawn thlen a ni kan ti thei ang.
Donald Trump-a ve thung: Ani hi politician pawh ni lo, sumdawng hausa tawntâw, mi rin loh taka USA president-a rawn âr-awp kai ve ang deuh a ni a. Republican Party aṭanga nomination a hmuh hnu pawh khan a campaign puitute ber pawh khan a tlin reng reng an ring ngam chuang lo va. Nungchang pawlawh ang reng tak, hmeichhe duh mi tak a ni bawk. Amah lah hi hausa viau e ti lo chuan a kawm em em mai a, a campaign-na tur pawisa pawh a thawh ṭha duh lo va. Vanneih thlak takin billionaire Bob Merce-a chuan dollar maktaduai 5 a rawn thawh hlauh mai a. Chuti pawhin dollar maktaduai 45 an la mamawh a. A tawpah chuan a campaign buaipuitu Steve Bannon-a ho chuan Trump-a pawisa chu dollar maktaduai 10 an puk sak thei hram a, chu pawh chu an campaign thawhlawm khawn aṭanga rulh leh tur an ti a ni. (Fire and Fury Inside the Trump White House by Michael Wolff 2018).
Mahse Democratic party candidate Hillary Clinton khan mualphona pakhat a email chungchangah neiin FBI in chhui zuiah an vau va, kha khan a rating a tihniam ta deuh va. Secretary of State a nih chhung khan chhungkaw email kha official thilah a hmang ni-a puh a ni ber. Tichuan, rinkai lo zawk Trump-a chu a tling ta a, kum 2017 January 20 khan lak luh a ni ta a ni.
Donald Trump-a hi ze danglam tak nei, ṭawng tlang hrek hrawk leh USA humhalh tum tak mai a ni. A inaugural speech te pawh kha American ho tan chuan thlamuanpui tham a ni. Kan ram politician te ang lo takin a thusawi chu a bawhzui zel mai bawk a. USA-a ram dang mi hnathawk tam lutuk te a vei a, Immigration Policy te a ennawn a. Hmanni lawkah khawvel ngaihdan tur pawh dawn lem lovin USA Embassy chu Tel Aviv aṭangin Jerusalem-ah sawn tur a ti hmiah mai a. Palestinian sawrkar leh anmahni ṭantu sawrkarte chu an chiau hiar hle a, mahse engah mah a ngai lo.
Hei tunah a hmaa USA President ten an tih duh miah loh (an tih ngam loh pawh ti ila) North Korea nena inbiakna a neih pui leh thei mai a. Khawvelin a thawven phah dawn a. Mi ropui tih loh rual a ni lo. Trump-a thawhpui political aide Sam Nunberg-a chuan, “Trump-a hi mi ṭha, fing leh chak a ni em?” tih zawhna chu, “Ka hre hauh lo mai. Mahse milar (star) a ni tih chu ka hria” tiin a chhang.
- P.C.Lawmkunga