Mipui leh sorkar ṭan a ngai
Tun hnai kum nga chhungin chhiah aṭanga state-in sum a lakluh (state own tax revenue) leh chhiah ni chiah lo thil dang aṭanga state-in sum a lakluh (state own non tax revenue) tam zawngah Mizoram chu India ram state 29 zingah a hniam ber a ni. Mipui leh sorkar kan ṭan a ngai hle tih hei hian a tilang a, a bik takin sorkar mawhphurhna a lian lehzual awm e.
Kum 2018-2019-a Mizoram budget han en ila, state-in kan budget atana kan tum ve tur liau liau state own tax revenue (SOTR) leh state own non tax revenue (SONTR) aṭanga sum kan hmuh tura ruahman a tlem leh hle a, kan budget 9672.64 a nih laiin, SOTR-ah cheng vbc. 483.34 leh SONTR-ah cheng vbc. 323.85, a belkhawmin cheng vbc. 807.19 a ni.
Mizoram sorkar flagship programme NEDP atan kum 2018-2019 budget-ah cheng vbc. 1000 dah a ni a, kan state-in kan thawhchhuah ve liau liau tura chhut aiin a tam. Mahni flagship programme atana sum dah zat pawh kum khat chhunga hmu chhuak lo sorkar nih chu a zahthlak ti zawng pawhin sawi ila, thil awm lo tak a ni awm lo ang.
Central-in chhiah aṭanga a sum hmuh state-te hnena a sem sawm (Devolution of Central Tax & Duties) ah hian kan state-in kan thawh chu a awmve teh meuh mai, mahse state-in kan budget atana kan tum liau liauah chuan a chhiar chi a ni lo a, state lian leh hausa zawkte zar kan zonaah a ngaihtheih zawk ang.
SOTR aṭanga kan sum hmuh a tlem ṭhinzia han ngaihtuah hian Mizo mipuite hian chhiah kan pe tlemin, chhiah lakna kan nei tlem tih a lang chiang a ni. Keini aia state lian zawkte nen inkhaikhin chi chu a ni hauh lo mah se, kan an pui ve deuh leh kan inkhaikhin ngam tura ka ngaih Tripura, Nagaland leh Sikkim-te pawh kan pha lo hle.
SOTR aṭang hian Mizoram chuan kum 2012-2013 aṭanga 2016-2017 chhungin cheng vbc. 1360 a hmuh laiin, Sikkim chuan cheng vbc. 2730, Nagaland-in cheng vbc. 2030 leh Tripura-in cheng vbc. 6000 a hmu a ni. Kan tiatpui ve deuh state-te kan phak lohna hi a sang hle.
Mipuite pawh chhiah pek lamah kan ṭhanharh a ṭul, state a hausak chuan a rah teltu tur chu keimahni tho kan ni. Chhiah pek hreh tak i nih chuan khua leh tui ṭhaah in ngai suh. I chhiah pek hmangin sorkarin hna a thawk ang a, a chhawrtu tur chu nangmah tho a ni.
State sorkar lam pawhin mipuite phur ti rit lutuk loa chhiah lakna kawng a zawn a ṭul tak meuh meuhin ka hria. Chutihrual chuan chhiah lut khawmte mipui tan hmang se, lang tlang takin chhiah tlingkhawm hman a nih dan tarlan ṭhin nise, mipui pawhin chhiah an pek phur phah sawt a rinawm.
Chhiah tlingkhawmte thil ti theite'n inhaivurna atana an hmang mai mai anga mipuiin an ngaih tlat chuan mipuiin chhiah an pe phur ngai lo ang. Chu bakah mipuite'n phur taka chhiah an pek theihna atan leh chhiah pek tur an neih theihna turin sorkarin ṭan a lak a ṭul a ni. Retheih lutuk chuan chhiah pek hreh vang ngawr ngawr ni loin, chhiah pek hi thil huphurhawm tak a ni thei.
SONTR lamah pawh ṭan lak a ngai viauin ka hria, point khat chiahin han sawi zau ila. SOTR-a sum hmuhna hnar pakhat electric chhit man (electric bill) mipuiin an chawi aṭanga pawisa kan hmuh dan hi chhui zui teh ang.
Mizo mipuite'n electric kan chhit man hi state dang aiin a tlawm viau lo, mahse electric chhit man aṭang hian sorkarin hlep a neih chu sawi loh a chawi belh zawk a ni. Hei hi a chhan chu power lama kan intodelh loh vang a ni.
State pawn aṭangin power lei a ngai a, a leina man a to si a, mipui hnenah sorkarin subsidy-in a pe a, state sum tam tak a chawi belh a ngai ṭhin. Power lama intodelh state-te chuan an mipuite man tlawm zawkin hlep nei tho si a eng an chhit tir bakah, state pawn aṭanga an hralhna aṭangin sum tam tak an lalut a ni.
Power lamah intodelh ngat ila chuan state pawn aṭangin power lei a ngai dawn lo a, tuna electric bill aia tlawm zawk pawh hian sorkarin rate bituk se, chawi belh chu sawi loh hlep a nei ṭeuh ang a, chu chuan kan SONTR a tipung dawn a ni.
Mizoram chhunga power siam chhuah hnem theihna ber Turial HEP aṭanga power siam chhuah lah kan rama siam chhuah a nih avanga a free-a ka chan 12% bak chu, NEEPCO lamin an beisei aia tam daih sum an sen avangin, state pawn aṭanga kan leina aia toa kan lei a ngai dawn.
SONTR hnuaia kan sum hmuhna dang sawi kai miah lo pawhin, power-ah chauh pawh hian intodelh ni ila, kum khata SONTR aṭanga kan sum hmuh hi cheng vbc. 100 chuangin a pung ngei ang.
Mahni flagship programme atana sum dah zat pawh thawkchhuak thei lo sorkar nih hi thil chhuanawm loh tak a ni. Chutiang chiah chuan chhiah pe tlem ber state-a cheng nih pawh hi mipui tan in tih theihna chi a ni loa, ram changkang apiangin chhiah an pe nasa tih kan hriat nawn fo a ṭul.
Mithiamte'n state-in sum a thawhchhuah a zirin sorkar laipui hian budget a ruahman ve ṭhin tih min hrilh hi a dik phei chuan, sorkar leh mipuite kan ṭanho a ṭul takzet. Kan state-in kan thawhchhuah tam a, kan budget-in a tam phah chuan kan ramin hma a sawn chak ngei ang, sorkarin dik taka kan sum neih angte a hmang a nih chuan.
Thuziak tih tawpna atan mipuiin mawhphurhna chin nei mah se, SONTR leh SOTR lama hma kan sawn theihna atan sorkar mawhphurhna a sang hle ka ti lo thei lo.
- Malsawmdawngzela Hrahsel