Written by
C. Lalthazuala Vengthlang
Champhai Feedback: thazuals@gmail.com

Kuhva aṭangin Mizoram sorkarin GST a khawn em?

“Kuhva rah ro a kal theihna turin Mizoram Sorkarin GST tlem uchuak takin a la a. Chuvang chuan a kal reng theih phah a ni.” He thu hi Myanmar aṭanga Mizoram kal tlanga kuhva tawlh ruknaah sawi a awm fo mai a. Chu chu fiah deuh taka sawi han tum dawn i la. “Mizoram Sorkarin kuhva rah ro aṭangin GST a khawn lo a; mahse kuhva rah ro aṭangin GST a lut thung.” He thu hre fiah duh chuan uluk takin kan chhiar chhuak dawn nia.

Border trade hi tu thuneihna nge?
‘Trade and commerce with foreign countries’ hi India Constitution Schedule VII chuan Central Sorkar thuneihnaah a dah a. Dan dika sumdawnna a kalna tura dan siam te leh a ruka sumdawnna a kal lohna tura khuahkhirhna siam leh ven te chu a mawhphurhna a ni. He hna hi Finance Ministry hnuaia Central Board of Indirect Taxes and Customs (CBIC) te kutah a dah a. Anni hnuaiah hian peng hrang hrang a awm ve leh a, chumi zinga pakhat chu ‘Customs’ kan tihte hi an ni. Border area-ah chuan an inzarpharh deuh zel reng a nih hi. Anni hi tuna kan buaipui ber pakhat, kuhva tawlh chungchangah pawh a dangtu tura ngaih an ni.

Zokhawthar lei chiah hi a luhna awm se chuan an dang hneh thei maithei. Mahse, Ṭiau lui dung zawng zawng deuhthaw hi a luh ruk theihna a nih vangin an dang seng lo ni berin a lang. Assam Rifles ten an venpui nasa viau chungin buaipui luai luai tham a la lut zel chu a nih hi. Kashmir ramriah India sipai an tam viau chung pawha Pakistan aṭanga firfiakte an rawn lut ru thei reng ang tho hian, han duty viau mah se border a thui tham vangin a mihring lamin a kaw tin an veng seng lo niin a lang. Kashmir nena a inan lohna erawh chu kuhva hi chu motor lian tak tak hmanga phurh a nihna hi a ni.

Heng kuhva tawlh rukte hi dan lova lut a nih angin a luhnaah customs duty (a tlem berah 40% tal) leh GST (5%) an chawi loh vangin Mizoram aṭanga a chhuah lehnaah a man a tlawm lo thei lo a. Chu chu India rama kuhva thartu ho, a bik takin South India lama kuhva thartu lian Karnataka leh Kerala lam mite ngeng a chhun pha a. An kuhva thar rate nasa takin a vaw chhia a. Chuvang chuan India Sorkar hnenah pawh an zualko ta fo a. Mizoram Sorkar chuan Central Sorkar aṭangin lehkha mawi a dawng ta fo a. A luh tam berna district, Champhai District Deputy Commissioner chu kawh rawn berah a ṭang lo thei ta lo a ni. A man theitu ber ni lo mah se a district chhung aṭanga lut a nih miau vangin a chalah phung a tawp anga an hmuh miau vangin an nawr na viau zel a, khapna thupek tam tak pawh a chhuah ta reng a nih hi.

Chuti chung chuan a lut reng tho a, a chhuk thla reng tho. Kan insawisiak a, kan inziahsiak ta luai luai a nih hi. A tira kan sawi tawh angin Mizoram sorkar a inrawlh vanga tlang anga sawina a tam hle. Keini ang chuan va hre ve kilh kelh lo mah i la, a inrawlh nia an sawi dan pakhat, GST khawn a nih vanga kuhva te tlangtir ni anga sawi hi lo khel zui dawn i la. Chumi hrethiam tur chuan GST kalphung tlemte tal kan hriat hmasak a ngai.

GST kalphung tlangpui
Goods and Services Tax (GST) dan hi July ni 1, 2017 aṭangin India ram pumah hman ṭan a ni. Chhiah lak dan awm sa tam tak a thlak a, a langsar ber pawl chu VAT kha a ni. India ram pumah hman a nih ang hian GST dan aṭanga chhiah lak khawmah hian Central Sorkar leh state sorkarte chanpual a awm hrang a. GST chhiah lak khawm aṭanga a chanve hi Central Sorkar chanpual, a chanve dang chu a leitu/ hmangtu state chanpual a ni a. Entirnan, GST 12% lakna chi aṭanga chhiah lut chu 6% Central Sorkar chan tur, 6% dang a leitu awmna state chan tur tihna a ni.

Hetianga Central Sorkar leh state sorkarten chhiah inang an khawn tak avang hian a enkawlna/ administration pawh thuang hnihin a kal ta a. Chu chu ‘dual administration/ dual control’ an ti. Central Sorkar tana GST dan kengkawhtu chu paragraph hnihnaa kan sawi tawh CBIC hnuaia Central GST (Directorate General of Goods and Services Tax/ DGGST hnuaia mi) te an ni. Anni hian Central GST Act, 2017 dan hnuaiah hna an thawk a, state hrang hrangah an inzar pharh.

Customs nen hian CBIC hnuai ve ve an nih angin staff hi an in transfer kual tawn ṭhin a. State tin hian GST enkawltu tur department hran an nei ve leh a, Mizoramah chuan Taxation Department an ni. Mizoram GST Act, 2017 dan hnuaiah hna an thawk ve thung a ni. West Bengal-ah chuan West Bengal GST Act, 2017 a ni ve leh mai. Heng, Central GST dan leh state tinte GST dan hi thil danglam awm mang lo an ni a. Sorkar inrelbawlna hran an nih vangin a hmingin dan hran hming an pu ve chauh zawk a ni.

Central GST leh state GST te hi GST hnuaia an khawih tur chin hna awm hrang a ni lem lo a, an thuneihna a intluk reng a ni. An insem zawk tak erawh chu GST registration neitu sumdawngte kha an ni. Miin GST registration a dilin GST software khan a indawtin Central GST leh state GST hnuaiah a lo sem darh ṭhin. Entirnan, Kunga'n GST registration dil ta se, Central GST hnuaiah a lo lut ta a. A dawt chiaha Mawia dilna chu Mizoram GST (Taxation Department) hnuaiah a lut ve thung ang a. An dilna lo enfiah te, registration pek an nih hnua an chhiah pek dik leh dik loh endik te kha a tira registration an dil laia a luhna zawk (Central emaw state emaw) kutah khan a awm char char tawh dawn a ni. Heng bakah hian GST dan zawm a nih theihna turin thuneihna inṭawm (cross-empowerment) chu section eng emaw zatah an nei a ni. Heng zawng zawng vang hian dual control tih a lo nih phah ta a ni.

Tax invoice leh e-way bill

Mi nawlpuiin cash memo kan tih mai hi chhiah lakna danah chuan a tawk zo lo a. Sumdawng, GST dan hnuaia registration neiin Rs. 200 man chung lam bungrua a hralh a nih chuan GST dan chuan tax invoice a pek chhuah a phut. Chu tax invoice-ah chuan a leitu hming, a awmna state, bungraw man, bungraw GST rate etc. te a lang tur a ni - Cash memo kan tih ngawt ai chuan a ngai kimchang deuh. Hei hi dik taka GST pek a nih theihna tur leh state chanpual tur (a chanve) kha a leitu state hnenah dik taka a kal theihna turin a ni.

Sumdawng khan a thil hralhnaah khan tax invoice issue mah se, a hralhtu leh a leitu chauhvin kha inleina kha an hriat vangin GST awl ruk theih dan kawng a la awm leh ta tho a. Lehkha maia indawr an la nih vang a ni. Chuvang chuan, an indawrna kha Rs. 50,000 man aia tam a lo nih chuan internet-ah e-way bill an siam chu GST danin a phut ta a. E-way bill-ah chuan an indawrna tax invoice-a thil inziak kimchang kha an upload ang a. Chu chu GST enkawltu department-te khan an lo hmu nghal thei dawn a ni. Chumi mil chuan tax an pe em tih kha en mil leh a ni ṭhin. Kawng laka bungrua an phurh laia e-way bill an nei lo tih GST enkawltuten an lo hmuh chuan sum tam tak an chawitir thei a. Chutiang chuan chhiah awlrukna tur chu a theih ang angin ven a lo ni ta a ni.

e-way bill hi kawng laka lo endik thei tura Central GST Act, 2017-in emaw, state te GST Act-in (kan state-ah chuan Mizoram GST Act, 2017) emaw thuneihna a pek te chu Central GST mi leh sa te leh Taxation Department mi leh sa te chauh an ni. Ministry/ Department dang official-ten lo endik theihna power an nei ve lo. GST dik taka an pekna turin e-way bill chu an fill up dik tawk em, an bungraw phurh nen a inmil em tih enna tur mai a ni. GST khawihtu department ni lo tan pawimawhna a awm lem lo.

E-way bill chu eng tin nge an siam?
E-way bill hi GST registration nei tawh phawt chuan an duh hun hunah, an duh zat zat an siam thei. An inhralh tam leh an siam tam a ngai tihna a ni. Officer ten an lo approve emaw pawh a ngai lo. Zan dar 1-ah pawh siam se, chawp leh chilhin a chhuak nghal mai, Tax invoice mila siam tur kan tih tawh kha. A hralhtuin a siam thei a, a leitu zawk pawhin a siam thei a, bungraw phurtu transporter pawhin a siam thei. Tu emaw berin an siam khan a tawk der a ni. Chu e-way bill print out emaw, soft copy emaw chu GST enkawltu official-ten an lo dil chuan a phurtu khan a hmuhtir tur a ni ta a ni.

E-way bill chu block theih a ni em?

Sumdawng, GST registration nei ve ve an indawrnaah chuan tu emaw zawk zawk khan GST return thla 2 chhung (quarterly-a file tan quarter 2 chhung) an lo file loh tawh chuan GST system-in automatic-in an inkara indawrnaa e-way bill siamna tur kha a block ṭhin. Return file hi ‘tax pe’ tihna angah lo ngai mai i la. Return file lotu chuan return a file hunah chauh e-way bill block chu a inphelh thei dawn a, chumi hunah chauh chuan an bungrua pawh an kaltir theih dawn a ni. A hralhtu chauh emaw, a leitu chauh emaw zawk GST registration nei an nih pawhin chu mi chuan return a file ṭhat loh chuan e-way bill chu a in-block ṭhin tho.
E-way bill hi GST enkawltu officer-ten an block chawp theih a ni lo. Kan sawi tak anga return an file loh vanga automatic-a system-in a block bak hi block dan dang a awm lo. Hei hi Central Sorkar-in tax official-te inlak ‘raja’ lutukna tur ven a duh vang ni berin a lang a. Sumdawngte fair lo taka hrekna hmanga eirukna awm thei venna pawh niin a lang - thil ṭha tak a ni.

Hetiang hi GST kalphung tlangpui chu a ni a. Kuhva a ni emaw, thawmhnaw a ni emaw, hriau a ni emaw, truck a ni emaw, dan inang vek hnuaiah enkawl an ni. Item hrang atan dan hran a awm lem lo.

Kuhva aṭangin GST khawn a ni em?
‘Khawn’ tih ṭawngkam kan kawhtir dan azirin ‘a khawn’ emaw, ‘a khawn lo’ emaw kan ti thei ang. ‘Khawn’ tih hian a hranpaa va kal chhuak a, va laksak emaw kan kawhtir chuan ‘a khawn lo’ tih hi a dik ang. Chutih laiin, India ramin GST lakna tur item atan kuhva hi a lo dah tel ve miau avangin, chuta ṭang chuan chhiah a lo luh ve vanga khawn anga kan ngai a nih chuan ‘a khawn’ tih pawh chu a dik thei tho ang chu.
Central GST emaw, Mizoram Taxation Department emaw hian a hranpain kuhva aṭang hian GST khawn turin an va kal chhuak lo a, a hranpain tha an thawh lem lo a ni.

Eng tin nge GST chu a luh?
Kan thu laimu-ah kan lut tawh ang a. Kuhvaah GST khawn a ni lo kan tih rualin, GST chu kuhva aṭangin a lut tho si a. Eng nge a awmzia ni ta le? Aizawla JKL Hardware chuan Silchar aṭangin iron rod a lei a. E-way bill siamin a rawn phur lut a. Kawng lakah lo check an awm pawhin e-way bill a dik chuan a rawn tlang zel a, a hralh leh hunah return file-in GST pawh a pe thlap a. Tichuan, iron rod aṭang chuan GST a lo lut ta a. Sorkarin iron rod aṭang khan GST a khawn bik viau a ni lo. GST kalphung pangngai angin thil a kal mai a ni zawk.

Myanmar aṭangin dan lovin Champhaiah kuhva a rawn lut a, Champhai aṭangin a chhuak leh dawn ta a. Silchar-ah emaw an lo hralh dawn ta a. Dan lova lut a nih vangin sumdawngten a man theituten an mansak an hlau ta. Tichuan, GST e-way bill an siam ta a, tu mahin siam turin an tilui lo. A man theitute pal tlangna atan an siam a ni ber mai. Chu an hlauh zingah chuan Mizoram sorkar hnuaia Taxation Department an tel lo, anni hian kuhva hi an check ngai lo. Check pawh ni se GST e-way bill a dik em, an thil phurh nen a inmil em tih bak chu an thuneihna piah lam a ni. Lo check ta se, GST e-way bill nen a inmil chuan an tlangtir mai a ngai dawn - a luh dan lam endik theitu leh man theitu ni hek lo le. Chutiang chuan, a inmil vangin tlangtir ta se, “Taxation pawhin min check vek a, GST kan pek vek vangin min tlangtir tawh. Man theih kan ni lo” tih kha a rik chhuah leh dan tur a ni. Chuvang chuan, Taxation Department chu a inrawlh lo tawp law law a ni. A man theitu lamin GST e-way bill vanga an tlangtir hi thleng lo se chuan ‘Mizoram Sorkar-in GST tlem uchuak tak lain a kaltir’ tih ṭawngkam a chhuak lo tur. Kawng laka lo man theitu tur ṭhenkhatten kuhva phur, GST e-way bill nei chu dan lova lakluh pawh ni se an lo tlangtir ta mai ṭhin a ni. E-way bill an siam phah ta sup sup a, hei hi thil intuha lo tak a ni. GST e-way bill an neih vang khan dan anga lakluh tihna a ni si lo.

Tichuan, e-way bill an siam miau chuan, an la siam leh duh zel bawk dawn vangin, GST system-ah e-way bill a in-block lohna turin e-way bill an lo siam tawh mil khan chhiah an pe ta ṭhin a ni. Chuvang chuan, a hranpaa va khawn awm miah lo mah se, kuhva aṭang chuan GST chu a lut ve ta mai zel a ni. Tin, a lut zat hi Mizoram chan vek a ni lo. A hma lama kan sawi tawh angin Central Sorkar-in a chanve, state-in a chanve kan chang a ni. Kuhva aṭanga GST rate hi 5% a nih angin 2.5% hi Central Sorkar chan, 2.5% hi Mizoram chan a ni. GST kalphung pangngaia state pawna an hralh a nih phei chuan Mizoram chan tur kan tih zawng zawng kha a thlen tawpna state chan vek tur a ni lehnghal. Mizoramin 2.5% GST lut a lo chan ve vanga “Mizoram Sorkarin GST a lak vangin kuhva a tlang phah” kan ti dawn a nih chuan sentral sorkarin 2.5% tho a lo chan ve vang hian “Central Sorkarin GST a lak vangin kuhva a tlang phah” kan ti ve tho tur a ni dawn lawm ni? Mahse, an la lo ve ve a, sumdawngin a man theitu laka tlang a duh vangin a duhthu rengin a pe a ni tawp mai.
Sawi tawh angin, e-way bill hi GST dik taka pek a nihna atan siam a ni. A check theitu pawh Central GST leh state tina an Taxation Department official-te an ni. Mi dangin an lo check ve a, dan lova lakluh bungrua tlangtirna hmanrua atan an lo pawm a nih chuan an hriat loh em vang emaw, tlangtirna tur chhuanlam an zawn luih vang liau liau emaw a ni ngei ang. An hriat loh vang a nih chuan GST enkawltu department lam an zawt tur ni awm tak a ni. Tuna a kal dan hi chu, driving licence nei lova motor khalhte mantu turin, a khalhtuin Aadhaar card a neih chu driving licence aiah pawmsak zel ta se a inang vel awm e. Dan ang taka import-na document a awm loh vanga man tur an nih laiin a aiawh zo reng reng lotu GST e-way bill an neih vanga lo kal tlangtir daih mai chu!

Hetia tihluihna tel miah lova, an duhthu renga sumdawngten GST e-way bill an siam a, chuta ṭanga GST chhiah 2.5% a luh vanga Mizoram sorkar kan dem dawn a nih chuan, a chanve dang 2.5% tho a luhna Central Sorkar kan dem tel tur a ni lo em ni? A nihna takah phei chuan a man theitu tura danin thuneihna a pek chu Central Sorkar hnuaia Customs te leh Assam Rifles te an ni zawk asin. Dan anga import-na, Bill of Entry (BE) a awm loh phawt chuan man zel tur an ni a. An dan kenkawhah ‘GST e-way bill an neih chuan Bill of Entry nei lo mah se man loh tur’ tih a inziak hauh lo ang. Smuggling vengtu tur an ni tlat.

GST chu a lut tha em?
A luh ṭhat a rinawm loh. ‘Tlem uchuak takin GST a la a’ tia an sawi a tir bera kan tarlan tawh ang kha a dikna chen a awm. Mahse, Mizoram Sorkarin emaw a la a ni hranpa lo tih chu kan sawi chiang tawh a. An tlangna hmanrua atan, Mizoram Sorkar tih luih ni miah lovin GST an pe tih kan chiang tawh. An pek zat lam erawh a dik em tih ngaihtuah a ngai ta.

A tam ber hi chuan an invoice-ah leh e-way bill-ah uchuak takin a rate leh an phurh zat an tihniam a. A ṭhen phei chuan e-way bill lem te hial an lo siam leh duh zel a. A check tura danin thuneihna a pek ni lo na na na chuan a dik leh dik loh pawh an lo hrehrang lo a ni ang, a lem pawh chu an chhuah fo mai ni tur a ni. Eng pawh ni se, an pe ta rau rau a nih chuan a dik thei ang berin pe se duhthusam a ni. Mahse, chumi check a, e-way bill leh an phurh zat a inmil chuan tlangtir zel chu Taxation Department-in kalpui ta se chuan ‘dan lova bungraw lutah chhiah a khawn’ tia puhna kha a dik chiah mai dawn si a. Central Sorkar pawhin a rawn hau na viau maithei.

Tuna GST an pek danah erawh Mizoram Sorkar a inrawlh lohzia kan sawi chian tawh kha. Hei em em hi chu tihngaihna a awm tawh lo a. Taxation Department hriatpuina ngai miah lovin sumdawngin a duh tawkin mahni in lum aṭangin online-in e-way bill a siam thei a, chuta ṭanga tax pek tur chu mahni in lum aṭang vekin online bawkin a pe leh a. A khawi laiah mah hian GST va khawn emaw, va pektir emaw a awm lo. Voluntary vek a ni zawk. Biak inah thawhlawm bawm kan hung a, a duh apiangin an thlak a. A thlaktu kha tu nge a nih a, zu man, khehpuam man, No. 4 man aṭanga a thlak a ni em tih thliar hran a rem tawh lo ang hi a ni ber. Miin an duhthu vang renga chhiah an pek chu lo hnar emaw, lo pek kir emaw a theih loh, online veka pek a ni miau mai si. La let duh an awm a nih pawhin dan ang thlapa refund an dil chauhin pek let theih an ni.

Mi tam tak chuan, “Mizoram Sorkar hian GST hi dik takin lak dan ngaihtuah se, mumal deuh zawkin kalpui se. Mizoram Sorkar sum hnar ṭha lutuk a ni dawn alawm” an ti ṭhin - thil ṭhat hmel tak a ni. Mahse, dan lova lut a nih chhung chuan mumal taka GST lut tura lo sawngbawl a, lo check a, lo buaipui kha Mizoram Sorkar tan thil tih chi a ni lo. Chutianga a ti a nih phawt chuan Central Sorkar mitah chuan ‘dan lova sumdawngte thurualpui’ nih a hlawh thuai dawn. Tunah la la pawh sumdawngten voluntary-a e-way bill an siam leh GST an pek pawh Mizote zingah ngei dan lova sumdawngte thurualpui anga puhtu an awm phah tawh hial hi.
Central Sorkar Finance Minister chairman-na hnuaia council din, GST dan duangtu, GST Council lah chuan eng bungrua pawh ni se, dan anga import a nih leh nih loh lam a thliar ve si lo a. GST lakna tur atana bungrua a thlante kha India ram chhungah hralh a nih chuan GST a awm tur a ni tih a ni tawp mai si a. ‘Dan lova lakluh aṭangin GST lak a ni’ tia an sawi fo pawh hi a sawifiahna chu GST Council lamah hian zawh chian chi zawk a ni ang. Central Sorkarin kuhva aṭang hian GST lut chanve, 2.5% a chang kan tih tawh kha.

Dan lova sumdawnna atana GST registration hmang chu cancel theih a ni em?

GST dan hian registration nei tawhte cancel dan tur felfai takin a sawi (Section 29). Chutah chuan GST registration neiin cancel a dil chuan dan angin cancel theih a ni a tih bakah compulsory registration an tlin tawh loh vangin emaw, sumdawnna tihtawp vangin emaw, return an file ṭhat loh vangin emaw GST enkawltu officer-in a cancel thei ang tih a ni. Sorkar dan dang bawhchhiat vanga cancel theihna a inziak tel miah lo. Chuvang chuan, dan hmanga hnathawktu GST enkawltu officer-te chuan dan pelin GST regisration kha an cancel thei lo. Chuvang chuan dan lova lakluh bungrua aṭanga e-way bill lo siam pawh kha eng tin mah an hrem thei lo a ni. The Customs Act, 1962 hmangin Custom officer ten kawng dangin an hrem zawk tur a nih hmel.

Eng vanga smuggling hmanga kal nasa nge a nih?

Dan lova a luh thu te, khawn luih vang ni miah lova a man theituten man lohna hmanrua atan an hmansak miau si vanga e-way bill an siam thu te, chuta ṭanga GST an pek thu te kan sawi tawh a. Eng vangin nge dan lova a luh nasat tih lam leh sumdawngte harsatna te, a man theitu tur Customs leh Assam Rifles te harsatna te lo sawi ve leh thung i la.

Kuhva import aṭanga custom duty hi a sang hle, Basic Customs Duty (BCD) hi a man aṭanga 100% a ni. Myanmar thar ngei a ni tih lantirtu document, Certificate of Origin (COO) a awm chuan 40%-ah a tla thla thei a (trade agreement vangin). BCD bakah hian Social Welfare Surcharge (SWS) a la awm leh a; chu chu BCD aṭanga 10% chhut leh tur a ni. Hemi bakah hian GST chhut leh tur a ni; chu chu import value (a man) + BCD + SWS aṭanga 5% chhut leh tur a ni (a bungrua azirin GST 5% tih hi chu a rate a danglam thei). Tichuan, kuhva bikah lo chhut ta i la, Rs. 100 man lo import dawn ta i la, chhiah neuh neuhva kan chawi tur belh khawm chu Rs. 51.20 vel a lo ni ta a (COO a awm chuan). A man aṭangin 51.20% pek belh leh a ngai tihna a nih chu.

“Kuhva kg 1 Rs. 150 vela dan ang taka import theih te chuan a ṭha alawm, a harsat loh chu” kan ti maithei. Mahse, thil buaithlak tak a awm. India Sorkar hnuaia Directorate General of Foreign Trade chuan kuhva aṭanga import value hniam thei ang ber, Minimum Import Price (MIP) chu Rs. 251/ kg-ah a fix. Kg 1 zelah Rs. 251 aia hniamin import phal a ni lo ta phawt mai a. Hemi bakah hian Customs lamin exchange rate leh economy danglam dan azirin tariff value an fix ve leh ṭhin bawk a. He tariff value hi MIP aiin a hniam thiang lo a. Tunah hian tariff value thar ber hi Rs. 397/kg a ni a (DDK Aizawl Chanchinthar, 16th November, 2021). Hemi rate hi kuhva lakluhna rate tur chu a lo ni ta a ni. Myanmar lama a hralhtu khan kg 1 Rs. 120 pawhin rawn thawn luh phal pawh ni se, MIP leh tariff value vang hian kg 1 Rs. 397 aia hniamin lakluh a rem ta lo a ni (tariff value thar ber anga chhutin).

Tichuan, Rs. 397 hi kg 1 lakluhna rate a lo nih chuan chhiah chawi tur zawng zawng belh khawm 51.20% kan belh leh chuan a vaiin Rs. 600.26 a lo ni ta a. Chu chu kuhva kg 1 lakluhnaa sum pek chhuah ngai chu a ni. Hetah hian motor hman man, mutia man, hlep tur etc. a la tel hma a ni. Hetih lai hian India rama kuhva thartute chu kuhva hralhna rate a san vangin an hlim hle thu ‘The Hindu’ chuan a ziak. Kg 1-ah Rs. 545 te a nih vangin kum dang zawng aiin an hlawk dawn ni ngeia an ngaih thu a ziak a ni (www.thehindu.com 12th September, 2021; link https://cutt.ly/9Tn159o). Wholesale rate a san lai pawhin hetiang hi a nih si chuan, a hniam lai phei chuan Rs. 400-500 bawr a ni dawn tihna a ni. Myanmar aṭanga dan ang taka import-na man, Rs. 600/kg nen chuan a rate a inhmu rem lo ta em em mai a ni. Dan angin lalut ve pawh ni se hralhna zawn hmuh a harsa hle dawn tihna a nih chu. Vur rama vur zawrh an sawi nen pawh a tehkhin theih rum rum mai.

India Sorkarin a ram chhunga kuhva thartute humhim a duh vang tih chu a chiang reng mai. Import-na man a hniam lutuk chuan India rama kuhva thartute rate a vaw chhia ang a, economy-in a tuar let thei dawn a ni. Keini State-ah pawh zikhlum, tomato, ar sa etc. te Mizorama chingtuten an thar tam lai chuan ‘state dang aṭanga lakluh khap ni rawh se’ tih thawm a awm fo ang hi a ni deuh ber a. Ram chhunga thil thar chhuaktute interest vawn him hi a ṭul fo a ni. Ram pawn aṭanga a luh loh vanga thil man sang uchuak tur erawh ven tel tho a ṭul.

Chutih lai erawh chuan, tuna tariff value leh Basic Customs Duty a tihsan dan em em aṭang hi chuan India Sorkar hian a thu chuan kuhva import hi a phal a, a tak erawh chuan a phal lo em aw tih mai tur a ni. State dang aṭanga kuhva import-tu ṭhenkhat chuan Sri Lanka aṭanga lalutin Sri Lanka thar angin COO an nei a. Anni hi South Asian Free Trade Area (SAFTA) agreements member an nih vangin Basic Customs Duty pawh 13% chauh chawi a ngai bik. Hetiangah hi chuan an lakluhna rate pawh a hniam duai thei. Local market pawh a el pha dawn a ni. Chutih rualin Indonesia thar ni si, Sri Lanka kal tlanga an lakluh vanga dawt hmanga Sri Lanka thar anga lantir a, chhiah tam tak an awl ruk vangin kuminah ngei pawh CBI chuan case a register hial a ni. Mizoram aṭanga lut chauh lo pawh hi Central Sorkar hian a buaipui hle. Heti khawp hian dan anga lakluh dawn hian a rate lamah hian harsatna a awm a ni.

Mizoram ang, a bikin khawchhak lama awm, Myanmar border area-a awmte tan chuan he ramria insumdawn tawnna hi a taka chhawr dan tur hriatthiam a har hle mai. Hlawk tham khawpa an lakluh ve theih tur langsar kuhva chu dan anga import-in lukhawng a nei lo tluk a ni si a. A ruka tawlh a lo hlawk bawk si a, dan lo angin an kal ta sup sup niin a lang. Chu chu thil dik a ni si lo - man an ngai a, nek chep an ngai ta a ni.
Chu chuan a nghawng chu khawtlangah thu inchuh lian tak a thlen a, ṭhenawm an inhmu thiam ta lo. Sorkar demna a thleng a, sumdawngte demna a thleng a, Sorkar hnathawkte karah inhmuhmawhna a thlen thei dawn dawnin a, a ram pumin kan sawi ta luih luih a nih ber hi.

Dan lo anga a kal miau avangin an hlawk si a, ti ve duh an pung thur thur a. Chu chuan a kaihhnawih chu sumdawng an pun mai piah lamah, an sumdawnna chhawrtu- truck neitu te, mutia te, kudam neitute an pung a. Inrawlh an tam ang zelin Ṭiau hruta khaw tin deuhthaw aṭangin laluttu an pung ta. A man theitu turten an man seng lo a ni ta ber mai. Kuhva man tur liau liaua din department an awm loh angin an hna dangah an buai a ṭul tho si a, kuhva ringawt an buaipui hman reng lo; man kim a harsa an ti ta a ni ber awm e.

Dan lova a kal vang hian rate hniam angreng takin a lakluh theih a. Motor-a phurhna man an ngam sang a, mutia man an ngam sang hle bawk. Tichuan, rate pangngaia truck hire tur a van phah. Rate pangngaia labour chhawr tur an van phah ta bawk a, Kuhva kudam lamah an mutia suau suau mai a ni. Zan khatah pawh sang tel an hlawh pha tlat. Labour rate pangngaia hna dang thawh a tipeihawm lo a. Chutiang tuartu chu motor hire ngai, labour chhawr mamawh ve tho si mi hausa ni pha ve si lote bawk an ni. Motor leh labour rate sang chu mi hausate tan a pawi pha tak tak lo.

Eng pawh ni se, dan ang chauhin kal thei se hetiang hi chu a fel chhunzawm leh mai theiin a rinawm. Dan dik taka a kal theihna tur chuan Basic Customs Duty leh tariff value/ MIP hi tihhniam a ngai. Ram chhunga thar leh ram dang aṭanga dan ang taka import chu a quality leh a rate-ah inel pha tal se la, tichuan dan ang taka a kalna chance a awm deuh ngeiin a rinawm. Chumi tur chuan Central Sorkar nawr a ngai a. Anniin Myanmar te nena trade agreeement an lo neih tawh te pawh an ennawn a ngai dawn. Hma latu, awmze nei taka nawrtu an awm a ngai. Tunge zawhte chu ṭhi awrhtir ta ang?

- C. Lalthazuala Vengthlang, Champhai Feedback: thazuals@gmail.com