Corruption hi tunge huaa dotu turte chu le?
Mi sawi duh loh hi keini ang mimawl chuan awmhmuna insawh insawh lo hian chhimṭhal bekang puah pui leh phawng phawng mai teh ang, ‘keini zawng kan hmuh leh kan hriatte hi, sawi loin kan awm thei lo a ni’ tih hla ang khan.
A mipui mimir tin mai hian ‘he pa hi chu a corrupt awm ngawt mai’ hi kan han ti thla zen a, mipuiin corruption kan practice ve dan hi a langsar teh mai asin- Kohhran Upa e, KṬP hruaitu e, Kohhran Hmeichhe hruaitute bang bik hek suh, i han sawi tan ang aw:-
B.P.L (Below Poverty Line) member: Kum khata thawhchhuah mila tehfung siamna aṭanga khawsak harsa/ mirethei, ṭanpuina a thlawna thil tam tak dawn tur nei, member ni tur hian sawrkar laipuiin tehfung fel tak a siam a. BPL ni tura inchhung bungraw neih dan te, khawl hmanga tih kal lirthei hrim hrim neih a phal loh dante hre reng chunga BPL member ni tlat kohhran member mai bakah rawngbawltute lehzel kan tamzia hi corruption lian leh langsar ber a ni. Mizo nihna hlu tak, tlawmngaihna thinlung aṭang chuan BPL member nih hi zahthlakah ngaih theih a nih laiin kan mizo-na zia a lo dal tak em avang leh thatchhiatna bawiha kan tan tlat tawh avangin BPL member nih hi zahah kan la ta lo, hei bak baka corruption hi a awm awm lo e.
NLUP: Sawrkarin mi khawsak harsa deuhte dinhmun ṭhaa hlangkai tur leh mahnia eizawnna ngelnghet an neih theihna turin ruahhmanna fel tak a siam a, dik tak leh fel taka zawm duh tan chuan dinhmun siamṭhatna remchang ṭha em em a ni, mahse ruahmanna anga kalpui lo leh dik lo taka ṭanpuina sum sem hmangtute chu a dawngtute an ni. Hetianga sawrkar ruahmanna siam hmang dik lotu hian eirukna kan tih fo, corruption chu a practice a, tu emaw corruption vanga dinhmun nuamsa taka awm anga a ngaihte nen chuan zai khatah an luangho tihna a ni. Tuna sawrkarna chelhlaiin an term hmasaa NLUP an tih hmasaka hlawhchham ang hiala sawi a nihna chhan kha a dawngtuten an ṭanpuina dawn an hman dik loh vangah puh a ni, a dawngtu chu mipui kan ni a, mipuiin sawrkar sum kan eiru a ni.
(BPL member thlan leh NLUP dawng tur thlangtute, Lal Isua hnungzuitu niawm taka chawlhnia Bible leh Hlabu zahzeh
ṭhinte hian vote zawn nana an hmang hi corruption langsar tak a la ni leh zel)
MP/ MLA L.A.D (Local Area Development) Scheme: Mipuiten kan aiawh tura thlanchhuah, an mipuiten changkanna kawng kan zawh theih nan te, thlamuanga taka khua leh tui rinawm tak kan nih theih nan leh fel taka ro min rel sak turin India danpui (Constitution) hnuaiah MP leh MLA te kan thlang chhuak a. Danpuiin a phalsak angin an aiawh mipuite dawmkan nan sum tam tak a thlawnin a pe a, chu chu Local Area Development Scheme an ti. He pawisa hi kan hmang dik lo nasa hle mai.
A petu MP/MLA te tan pawha pek chhunzawm ngam loh khawpin an mipuite hian kan hmang fo mai. Entirnan- kan khaw chhung/ veng chhunga tuiluankawr emaw kopang min hlauhawm dawl nan lungrem emaw, chawlhbuk emaw, inkalpawhna step emaw leh a dang dangte kan thawh ṭhin chu engineer te estimate siam anga siam loin hlep tam tumin chhe deuh deuhin kan siam fo mai.
Estimate hian hlawkna tlem chu a keng tel na meuh mai, mahse, chumi bak baka hlawkna kan um avang chuan he hnathawktute hi ‘eirutu’ langsar tak an ni. A bik takin Kohhran leh Pawl hrang hrangte chuan an khawmpui thlen tur senso phuhru turin heng fund hi kan dil
ṭhin, a scheme a thelh hle tihna a nih rualin ‘corruption’ chu Kohhran leh Pawl angin kan lo practice reng tihna a ni. (Khawmpui hi hmasawnna rahbi pawimawh taka kan ngai anih chuan a dik thei tho).
Party (Unit/ Block) worker: Political party engemaw ber hnuaia member te chungah ‘in ti worker’ an awm a, chumi chung lehah ‘party hotu lu te inti hre hnaivai em em’ an awm leh a. Hengho hian an party sawrkarna hnuaiah contract hmuihmer zawngin an hnar an len ruai ruai a, a lena len ta na na na chuan an hmu nge nge thin. NLUP, MP/ MLA LAD Fund zarzotute ah khian party worker hi an tel ve tho nain a bikin ka sawrbing ka duh a, lo kiai sak sak an awm pawhin ka inthlahrung lo e.
He thil hi Ruling party chauhin an pumbilh fo nain thawk peih lo ṭhenkhatte chuan opposition party hnenah an hna hmuh an hralh fo bawk. Unit/ Block/ Sub-Head Qtr etc in enkawl nan hian pawisa mamawh a ni na meuh mai, chutiang atan chuan ruling party chuan hetianga sum mamawhna phuhru tur hian Department ṭhenkhat kaltlangin contract tenau leh tenau lo deuh thawh tur an pe chawk, mahse vanduaithlak takin hetianga hnathawh tam zawk hi mahni hna anga thawh a nih loh avangin an chhe hma tlangpui.
Entirna han sawi leh ila: kan In bulah Rs 1,00,000/- senga tuiluankawr an siam chu kristian pawh ni hauh loin thawk ta se, heti em em hi chuan an thawk hoin a chhe bikin ka ring lo. Hetiang chiah hian ‘damlo inenkawlna’ tana hna pekte phei hi chuan damna aiin damloh belhna tur khawp hian an thawk chhiain ka hre ṭhin. Kan khawtlang tana ‘ro tling’ Damdawi In, Public Health Centre, Sub-Centre, Aganwadi, Schools, College, Playground, Community Hall leh a dang dangte party zarzoa sak tam zawk hi ‘saṭahchhuak pek’ ang a tam hle mai.
Hei hi kan kalphung a nih tawh avangin tute hian nge corruption chu do ta ang le? Tute hian nge corruption (eirukna kan tih fo, kan sawi zawng pawha chil phingphisiau ringawt pawh pangpar tuipekna tham) hi hua le?
Heti hian ngaihtuah teh ang: Veng tin/ khaw tinah hian Development Works Vigilance Committee din vek ila. Heta member te hi party awn nei lo, inpekna liau liaua din, tu party mahin an pawl sum atana ṭanpuina an pek dawng lo tur (YMA ten an ṭanpui a nih chuan thuhran ni se), inthlan apianga ‘he party hian kan ram min hruai teh se’ tia member-te chuan anmahni duh duh thlan ṭhin ni sela.
Sawrkar hnathawk ṭhenkhat party awn lam hriat em em an awm lain chutianga party awn lam hriat miah loh, neutral tak nia khawtlangin kan hriat te pawh hi a remchang phian thei nain transfer theih an nih avang leh sawrkar hna an thawhpuite hnathawk vil ve tur an nih avangin a rem teuh lo mai thei. Hetiang Committee din thei hmasa sa chuan khawtlang tana rotling hmasawnna ruhrel nei hmasa an ni mai dawn asin.
Kan khawtlanga department hnuaia hnathawk reng reng lo estimate ang an thawh leh thawh loh lo vil ran mai se, hnathawktu tumahin an thawk chhe ngam dawn lo a, khawtlangin rotling thil ṭha tak tak kan neih phah dawn bakah nasa takin ‘corruption’ chu kan do a ni mai dawn asin.
- R.Lalrinkima, Hiddden Lodge