KHELMUAL

Football vela an ‘home’ leh ‘away’ hi kan awt ve a; ‘an khelmual’ leh ‘khualmual’ kan ti em ni kha? Hetia han sawi ve mai hia remchang a; mahse, ‘khualmual’ hi ‘an khelmual’ a ni tho si a, a ṭha lo. Khelmual kan tih chuan khual khua a ni emaw, khawtual a ni emaw, inkhelhna hmun a ni si a. Inkhelh han sawi pawh hian Mizo tam zawk rilruah chuan a pêta pêt chi ngei hi inkhelh a ni deuh bik; naupan lai phei chuan ‘ngal bâwt’ te’n kan khel ṭhin a; aia dawih an rethei a, aia huai lakah kan rethei ve leh. ‘Ngal bawt’-a inkhelh chu a nuam a; mahse, a na. Away lam mual (ground) sawina atana ‘khualmual’han tihchu a mâwi ve pah reng; mahse, ‘an khelmual’ tih hian home a kâwk si lo.

Heti hian ti i la a ṭha lo maw ka ti, in lo ti tawh sa a nih leh a ṭha hlei hlei a ni mai. ‘Home khelmual’ chu ‘tual mual’ ni se; ‘away’ chu in tih danin ‘khual mual’, Mizo chuan kan hre thiam nghal vek ang; Mizo ni lo tan lah hriat thiam a ṭulna reng reng a awm dawn si lo. Khelmual rau rauah ‘tual mual’ leh ‘khual mual’ a awm ang a, hriat sual palh a awm thei lo ang.

‘Khêlmual’ tih hrim hrima pawh hi a hmanlai. ‘Khelmual’ tih hi ‘sipai lam mual/ lammual’ nen hian a kalhmang a inang chiah a. ‘Lammual’ chu ‘lam’ hi kan modify a, kan thluk hniam a; ‘khel’ chu kan lam khamphei reng mai, eng nge maw a chhan ni dawn ni? Pa pakhat chuan ‘khêl/ inkhêl’ tih hi an modify ngai lo; ‘khêl’thluk ngai char char hman tur a ti a; a hre ril riau. Hnam dang ṭawng kan seng luh a ni a, ‘lam’ nen khaikhin a rem lo te pawh kan ti a ni ang e. Hnam dang aṭanga kan hriat bawk, ‘tarmit’ pawh hi bun tur nge vuah tur tihah a dik zawk hria an tam hle; tarmit kan hriatna a la rei lo lulai em mai a, a dik zawk hriat vak tur a ni lo ang. Lungleia kan ṭhianpa pakhat, rannung thla lak hrat deuh mai, tun hnai lawka nupui nei chu, a tlangval laia an training-naah Mizo ṭawng an khel a. Ani chuan, “A kual chhuak chu ‘bun’ tih a nih chuan ka kawnghren hi ka thawl deuh a, ka’n bun ṭha ang e,”a ti a ni awm a. An zirtirtu khan a melh rum viau a ni awm e. Amah chu Zora Ralte a ni.

‘Khel’ modify ngai loh chu hetiang hi a ni:

Kan inkhêl hunah

lo en ve la.

Inkhêl i peih mang e aw.

Inkhêlna hun ka nei lo.

Hei hi football kan khêlna mual, kan khêlmual a nih hi.

Kan pi leh pute khan ‘khel’ hi an modify ngai nge ngai lo hriat a har tawh a; ‘hockey stick’ sawina atana ‘khel tiang, khelkawm’ an hman avang hian modify ngai loh a ang. Chutiang chu ni ta se a chunga modify ngai loh entirna khi Mizo ṭawng dik tak vek a nih a ngai. Pu Buanga phei chuan ‘inkhel mual’ tih leh ‘inkhelna mual’ a la ti ta deuh deuh; ‘khel’ modify ‘khelh’ hi a lehkhabuah hmuh tur a awm lo a ni awm e. Lalhmingliana Saiawi pawhin ‘Ka Lo Tawn Ve (Bu 1-na)’-ah, “Ka pu thingpui phun sih tham a han ni a, hlo thlawh leh sumdawn bakah a sih hun chhung chuan ka pa chuan hnaah a han neih leh bawk. Chung lai chuan tlangval hawiharh tawk leh patling tawk tak a ni ngei ang. Inkhel pawh a hrat; Kawlkulh tlangvalin hockey an khel fo ṭhin,” tiin ‘inkhel a hrat’ tih a hmang a. Modify lo ve leh tlat bawk.

H. Kiautuma lehkhabuah Cleopatra-i’n Harmachis-a hnenah, “Kan inkhelhna chu a dik viau alawm, nangin min thah i tum hmasa a, keiin i tha ba ka sut ve leh a ni mai a,” a ti a. Hetah chuan modify a ni ve ta khiah mai; ‘thaba’ a hman danah erawh Cleopatra-i khian Mizo ṭawng a thiam chiang lo niin Biaknemi Pa chuan a ngai a; kei chuan ka hre lo. Zikpuii Pa chuan ‘Nunna Kawngṭhuam Pui’-ah, “Khel mualte a zauva, nula tlangvalin inkhelhte kan thiam a,” tih te; “Kan inkhelhna chungchang te chu Assamese vekin an sawi a,” tih te; “Kan football khelh chu kan tawp a,” tih te a hmang a; modify bawk. James Lian Mawia pawhin, “Huxley’s Whores zingah zet chuan pawisa khelh hrat tak tak te...” a lo ti ve leh a; modify leh bawk. Anni hi pathum an nau deuh a, an tunlai a, ‘khel’ an modify mai mai a nih hi, upa tih dan an hre lo tawp a nih hi, te kan ti mai dawn em ni ang.

Kan ṭawng kalhmang han chhut chuan ‘inkhelh-mual’emaw, ‘inkhelhna mual’ emaw tih mai tur niin a lang a; Pu Buanga’n ‘h’ a telh loh ve ve avang hian, ‘khel’ tih thumal kan seng luh laia kan Mizo puipate hi an ṭawng a pai deuh a ni ve daih thei tho. Kristian Tlangau chhuak hmasa lamah pawh Zosap ai aiin a Mizopa khan an ziak pai zawk emaw tih tur thuziak a awm. Zosapte kha an ngaisang a, an ṭawngkam an entawn a. Thil dangah pawh, a entawntute hian an entawnate ai aiin an uar zawk fo a; kan pi leh pu lehkha thiam hmasate’n Zosap anga ṭawng pai kha nuam an ti a nih pawhin a awm ve tho. ‘Mi hauh hmang’ tih tura ‘mi hau hmang’ tih te, ‘Pathian thu awih’ tih aia ‘Pathian thu awi’ tih te hi ziah dan dika ngai an tam a. Exam-naa kan hman ṭhin ‘ziahchhan’ pawh ‘ziakchhan’ ti ṭhin tan chuan ‘khelmual’ tih chu a dik zawk tur chu a ni.

Zosapthara hla te pawh hi a thu hman hriat thiam a har zawh poh aleh a ril ting a ni mai. CZ Huala phei chuan Zosapthara hla chungchanga JF Laldailova a chhan letnaah, “Hla hi thu (prose) a ni lo e, fiah lo deuh riai ni se lung a leng zawk a ni. Ṭhenkhat hla chu thu nen a danglam lo. Chuvangin, kei chuan Sapthara hla hi ka duh em em mai. ‘Engtin nge kan ṭawng hi awmze zau taka a hman thiam’ ka lo ti ṭhin zawk a ni,” a ti nia!

- Rempuia R. Lûtmâng