Written by
- Vanlalhuma Kawlni

Aw Mizoram I HNEHNA PUAN ZAR LA, I LU LO THIN SAN MAI RAWH


Tunlai kan Zoram hun tawng zet chuan, mang a va tiang tehlul em! Mizo ni chunga ram veina thinlung pumi nih chuan, hawina lam a piang a thawpik thlak a ni ber mai Romei chhum leh khuangruah sur te chuan, kian zai an rel thin.

Zoram tuamtu Politics chhum dum erawhin kian zai a rel thei lo Kalvary hmangaihna changtu, Hmang lungduhte ramnuam chang thei Zoramah hian, khawvar a hla tual tual.

Hleih neihna tampui mitthi lengvel in, Chhandamtu nau duhlai te min tuam chhah tual tual. Chhum dum leh a siamtu hnawl a, khuarkhuruma paih turin Zoram mipui kan thanharh a hun e.

KAN RAM HI: Kum 1971 a North Eastern Area (Re-organisation) Act hmanga UT pek niin, Kan ram chin chu, kum 1930 kuma Assam hnuaia kan awm laia innerline an rin zulzui a kham sak kan ni. He thil duhlo hian UT CM hmasa ber Pu Ch Chhunga khan, Central sawrkar ah Memorandum chhah tak (Mizoram ramri sawi chian na) a thehlut a, Central lam chhanna chu, UT siam nana min hmansak ramri hrerengin, Constitutional boundary a awm tawh tih a ni. Lal Isua khenbeh dawna Pilata tawngkam, Ka ziak kha, ka ziak zo tawh tih nen thuhmun a ni.

He dan bak hi dan dang India kan zawm hnuin Constitutiona ziahluh a awm miau loh a vangin, Central sawrkar leh kan thenawm Assam in Constitutional boundary tia tan an khawh hi a dik ve chiah tho mai. India leh MNF te inremna Peace Accord 86 pawhin a rawn nemnghet chiah bawk. Mizoram party zingah 1930/33 pawm thlap chu Congress party an ni. MNF hian party angin tun hnai ah BEFR 1875 kan pawm tiin Cabinet decision awm angin an sawi nain, ziak meuha pawmtu awm chhun an ni zawk. ZPM erawh chu an la fihlim ah ngaih theih niin, BJP lam hian tun hnai ah sawi an neih loh a vangin an dinhmun sawi theih a ni lo thung.

1 UT sawrkar hmasa ber kaihruaitu Brig T Sailo khan Vision thui tak neiin Zoram hmasawnna tur Six basic needs duang chhuakin, nasa takin hmasawnna thawh a tum a, hmasawn chak lutuk phallo tu chu MNF Underground te kha an ni.

Brig T Sailo mangang in MNF do a puang na in, ramhnuaia silai nena tankhawh chu khuahkhirh sen ni hek lo, Bairabi tuikhuah bak ah kan ram rohlu tur tamtak kan chan hlen phah ta. Ngaiin au mah ila, kir zai an rel silo tih hla ang mai a ni.

Brig T Sailo huna hmasawnna dodaltute chu, State nih hnu kum 10 hnuah an sawrkar ve ta a, an nuam ti lutuk chuan, 'Kum khat zet inchibai hun an hmang' an ti. An thawhpui party te nen sawrkar inṭawm siamin, 'Van khi a lai takah kan hawlh phel phawk' tiin, tiat leh tiat a, sawrkar inṭawm siam anga an insawi rualin, van phel lehlamah chuan Arsi (Minister) an tam hle thung a nih kha!

2. Bangladesh ngawpui leh Arrakan Capital aṭanga, an rawn chhuah dawn a, an naute hnena an thusawite chu hnam sipai ṭhenkhatin la hrerengin mipui chhiar theih turin an rawn tlangzarh ta a.

Thlawhna lian phur khat awrh in ni a, in tan Little England kan siam ang a, sapṭawng in thiam vek ang. Zoram chhung bank-te kan thuhnuaiah kan han dah té tè ang a, nangniho hian in leh lo in din hma chuan, keini hian kan dinsan dawn lo che u a ni. Hun rei tak ram tana hun khawhral in nih vangin Educational degree nei sang lo mah ula, khawvel degree ropui ber nationalist degree nei in nih avangin, in phu tawk sawrkar hna in thawh vek bakah, In sakna tur in dawng vek dawn," an tihte chu, Kum 1998/99 inthlan laia Congress NLUP sawi leh, Chhungkaw tina sawrkar hnathawk dah vek leh Khaw tina Electric thlentir vek an tiam ang maiin, kum 35 liam hnuah pawh tihhlawhtlin a la ni lo.

PIANGTHAR

3. Mizo mipui hi kan politician te hian min bum nasa tawh hle mai. Kum 1984 kuma Congress-in PC kan ram budget ei zotu tih hla nena Remna policy a rawn vawrh tih loh kha chu, a vai hian inbumna rawngkai vek tih theih a ni. Remna kan nei miau a! Kha Peace Talk ngei pawh kha, MNF lamin remna an lo thlahlel tawh nen, Inremna points tur thlenga Pu Lalduhoma'n Pu Denga a lo duan felpui vek (Ama sawi dan) bawk nen, beisei aiin a kal chak ni ngei tur a ni, nasa taka nawrhna (SJAC Movement) leh Congress for Peace din a, MP ni lai Pu Duha ban hial a ngaih phah a nih kha. Kha hunah khan, inremna atana kan lalṭhutthleng kian tur hian Second khat pawh ka inngaituah lo vang ti ṭhin tu , Pu Hawla chuan khawvel second khat rei ber record min siampui a, inbiakna kan puanngo zawh tawh a tih hnu pawhin buan bu a zial mai thei lo tih kan hre awm e.

4. Kum 10 zet Congress an sawrkar chhung khan, Central lamah pawh Congress tho an sawrkar a, Pu Rajiv Gandhi khan, Mizorama Congress sawrkar thar lawmpui nan (1989) khan, 'Eng nge tihsak a duh ber' tia Pu Hawla a zawhna chu, 'Tui dahkhawlna' tiin a chhang mauh mai a nih chu! Tichuan, kum 1990 aṭang chuan Thingtlang hmun hrang hrangah Congress workers te chuan Tuizem siam hna (Work order) an pawtthla ta chur chur a nih kha. Kha'ng hunlaite khan, tlem inngaituah fim deuh se, Hydro Electricity project lian emaw Mizoram ramri siam fel tihte tal lo thlang zawk se chuan, ṭhangtharte hmabak hi a awlsam deuh sawt tur a nih vei nen. Engtikah tak duhthlan theih hun ṭha nei leh ang i maw.

5. Kum 1998 inthlanah chuan Mipuiten an kham ta ngang a ni ang chu, MNF leh MPC ṭang dun chuan seat 34 ngawt lain INC an paihthla ta a. Pu Hawla a inhmu chhuak ta. Kan sawrkar lai khan, "Kan worker thawk hahte kan lo hlamchhiah che u tih kan hria, kan party hi kan sawrkar leh a nih chuan, kan insiamṭha dawn a, kan hlamchhiah tawh dawn lo che u, tin, NLUP changtlung zawk kan ruahhman ang a, Zoram mirethei zawng zawng khai chhuah an ni ang a, retheihna um bo a ni tawh ang," tiin a sawi a. Kum 10 hnuah an rawn tho chhuak leh a, a ngai ang chiah tho an ni.

Mizo thawnthuah khan, Zunte Nu, ka siam ang che i ti si a, Lungngaihna hlir tih ang mai kha a ni. Sawrkar inghahna thupui atan Bible thu, 'Dikna chu Luipui angin luang sela, felna chu luipui kang ngai lo angin luang rawh se' etc te chu sawrkar office bang tinah tar a ni a, Miretheite chu VIP an nih thu sawi a ni bawk. An hun tawp lamah chuan, Mirethei zawk hnathawk hawte chu, 'kawng min kian duhlo, tih vangin sawisak a, silai kawma chhut hnua, insawifiah vakte, damdawiin bill tumsak tih velte a ni leh nawk bawk. Politician inhmuchhuak leh lungchhe ṭap hi Mizo mipuiten kan lo hmu fo tawh ṭhin, a chhanna chu, 'Keitein a zia a thlak ngai em ni' tih hi a ni.

6. Kum 2018 MLA inthlan dawn khan, MNF President pawh piangtharin a inhmuchhuak bawk a. Mipui chu an ṭawngkam nalah tawlhthlu nawnin kan thlang lal leh ta. An intiam dan kan la hriat reng ṭhenkhatte chu, "Chhungtin cheng nuai thum pek vek, Traffic jam awm lohna khawpui siam, Vai buh ei tawh loh, Mau/rua hmanga chhung tin intodelhtir chunga thla tin, cheng 4000/- dawntir vek" etc te an ni. A manhla tur zia sawi nan chuan, Mosia awm tura a nu hlawh neia chhawr chu tehkhin hial a ni.

Campaign laia an thutiam ang hi ni ṭhin se chuan, 'Sekibuhchhuak leh Zâwngrengtea khuang neih kawp ang hiala manhla tur a nih vei nen, Sú tih kan tum laiin Sè kan ti leh ṭhin chu a ni ber e. Tuna sawrkar lai hian an thiltum rang taka tih hlawhtlin erawh an nei ve tho. Chu chu, Sikul ṭan hun sawn leh Zu zawrh tihtawp a ni. Tihhlawhtlin nei miah lo anga sawi chi chu an ni bik lo. Mahse heng thil pahnih hi sum sen belh ngai miah lo, lehkhapuan phek hnih chiah (hmaga order siam) ngai a ni thung! Hei lo pawh Motor chhiah lak dan lifetime Tax pawh installment-a pek theih turin an phel sin bawk, a va ṭha em!
7. Kum 2007 kum chhoah Mau tâm kan hmachhawn a, peace bonus nawrchhuak thiam CM kut a hmui laklawh tih ang mai a ni. BAFFACOS (Bamboo flowering and Famine combat scheme) siamin, cheng vaibelchhe 250 zet chu Ṭampui mitthi laka Mizo mipui inkhaichhuah nan hmuh a ni leh ta. A hmanna lam chu kan sawi seng dawn lo, he scheme hian kawng a bo nasa deuh nge, CM chhungkua bank account a pung nasa viau mai. Kum 2003 kuma Election affidavit-a nuai 80 vel nei khan, kum 2008 ah chuan nuai 909 lai a tling a, mahse he thil hi Speacial Court thuremna kaihhnawiha Court-a affidavit thehluhah chuan, CM pawisa ni lovin, midang ta daih a lo ni thung. Mahni thil neih puan tur ni si, midang thil neih puan kep ṭalhte kan ching chho dawn pawh a ni maithei e!
8. Tun hnai hian, Covid hri leng vang ni maw, kan state budget vaibelchhe 2800 lai kan hmuh kim loh thute sawi rik a ni a, hetiang sawi a nih nachhan hi eng nge tih chu a sawitu lamin an hrechiang ber ang. Budget hi Central lamin min pawmpui a ngai a, kum nga lo awm tura kan sum hmuh tur hi bithliah fel sa vek a ni tih kan hriat a ṭha awm e. Chuti a nih chuan, budget hmuh kim loh thu sawi hian awmzia engmah a nei lo va, kan hmuh zat aṭanga in-manage thiam a ngai zawk. A nihna takah chuan budget hi chu, duhthusam bu ang chauh a ni. Budget piah lama invulhna (Spl Central Grant) hi chu, kan sawi tawh ang khian mahni zawmpuite hnenah (Pu Rajiv-a pek ang) pek theih a ni ang. Tun Mizoram sawrkar BJP duh lo chunga NDA ni lawi si ang tan chuan CSS leh project, etc lo chu Vana rah ang deuh a nih hmel.

9. Mizoram sawrkar kal mek hi, kawng tinrengin a vanduai kan ti thei ang. Financial management thiam an nei lo va, CM-in development deptt. tam tak nen a hmui ta dah a, Finance hi kahpah taka kalpui mai mai chi a ni lo. Hna puia neih a ngai. Hetiang zela kan kal a nih chuan, a dawt leha sawrkar siamtu nih hi huphurhawm tak a ni ang. Kei zawng ka lungngai lawk takzet mai!
Kan sawrkar lai hian, Hnam party inti chungin thil an ngaihtuah ṭhelh nasa hle mai. Congress sawrkar lai khan Chakma Minister neiin Bangladesh aṭangin an lo lut nasa hle a, kum 1901 chhiarpuia mi 198 lek awm kha tunah mi nuai khat an tling hial tawh maithei. Kum 1995/6 chhoah MZP-ten Chawngte thleng Long march an neih khan, an tawmim chho hle a, kum 2000+ chhova Aizawl Traffic ti-jam vek khawpa Taxi permit 5000 (sangnga) an pe ang deuh khan, Bunghmun BDO huamchhunga Chakma ho Electoral roll - a thun an nih theih nan, 'Kan ramhnuai laia kan chawṭhing zenna berte an ni a, lo ngaihhnathiam rawh/u' ti duh ram hruaitu kan neite hi hnam party rilru pu ngaihtuahna nen chuan inmil viauin a lang lo.

Ram leh hnam himna hi an thupui ber dawn emaw tih laiin, Delhi Resident Commissioner atan Vai IAS inluling tak kan nei tawh a, Agriculture Director Vai leh Venus Bamboo hmanga vulh len leh Luangmual industrial estate-a hmun zau tak pek vai hnawksak ang chi sawi tur an tam hle a nih kha.

Delhi hmuna cheng mek party adviser nei leh Amrula chhangte (Adopted Son?) ni awm takte nen hian, he sawrkar hi a inkungkaih hnawk nuai ni berin a lang. Airport enkawl a hautak piah lama India sawrkar meuh pawhin AIR INDIA a lilam hial tawh laiin, Airport Cute ber siam lam kan la tuipui hlete hi mipui hmakhua kan ngaihthahzia tilangtu mai a ni. Pawisa kan kawlsak nia ngaih theih mi pakhat chu, sum kawlsak tham a nei ngei tih mipuiten an awih theih nan ni maw, Air port Cute ah hna lian tak pek a ni a, pawisa kawltirtu dang Chanmari West lam hian In ropui deuh nei chung hian, an pawisa kawltir hi an mamawh duh hmel riauin, an vengho chuan an ngai deuh tlat thung!

Kan ramah Gospel Camping kan uar a, piangthar tawh hi, ram mipui let thum zet ni tawh angin sawi ṭhin a ni. Piangthar tam ber hi chuan mahni Biakinah bak pianthar thu kan sawi meuh lo. Kan ram hruaitu pahnihte hi chuan, an inhmuhchhuah thu leh an pianthar tawh/tur thu hi mipui hriatah an puang ve ve a, an thusawi hriate pawhin kan awih hle ṭhin a nih hi. Mahse, Pathian thu bawk hian, 'An rahah in hre mai ang' a lo tih hi a dik takzet mai. An rahah kan hre ta chiah a lawm! Piangthar chu, a dik a, a rinawm a, thudik a ngaina tur niawm tak a ni. Mahni ngaihdana Piangthar inti mai mai chu rin fo tawh loh tur tih kan hre ta. 'Mitdelin mitdel vek a hruai chuan,' tih ang mai kan nih tak hi! 'Rul pui chu inlip thar fo ṭhin mah se, Rul tho' a ni tih kan hria ang hian, inngaihtuah chiang ila, i ṭhangharh mawlh teh ang u ■