Written by
Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo

Hmangaihtu nei lo Zoram kawngpui

Kum 2016 January thla khan Lalpan “I pianna ramah missionary turin kir tawh rawh” tia min kohna chu chhangin England rama ka hnathawh lai leh in leh lo kalsanin ka pianna Zoramah puanthuah telin ka rawn hawng a. Pathianin Zoram dung leh vang fang tura min tih angin mahni a motor khalhin kum 3 dawn chu ka zin kual ve ta. Zoram chhim leh hmar, chhak leh thlang khaw 100 vel ka tlawh ve tawh. Kum 30 chhung Zoram pawnah awmin India ram state 4 (Assam, West Bengal, Delhi, Arunachal Pradesh) chhunga khaw 8 ah kan awm tawh.

USA-ah kum 3, UK-ah kum 10 chhung awmin ramdang Australia leh Israel te pawh ka lo tlawh ve tawh. Zoram anga kawngpui chhiatna hi khawiah mah ka la hmu ngai lo. Motor khalha eizawngtu a bikin sumo driver te hi ka va han lainat tak em! Hetiang kawngpui chhe lutuka kawla ni chhuak chhiara feh chhuah loh theih a ni si lo. Kum upa lam leh motor rui chi tan phei chuan kan zin kawng chu hremhmun pate hi a ni ringawt mai.

Zoram dung leh vang ka fannaah hian vawi tam tak chirhdiakah kan tang a, ruah sur laia kawngpuia tuihawk luang dum dum kilometre khat dawn dawn hmuh tur a tam hle. Kawng sir tuihawk luanna mumal hmuh tur a tlem hle. Kawngpui hi alkatara a luan (black topping) vawi khat tal chu tih tawh deuh vek an ni. Alkatara luan hi a pan em avangin kawng khuar a tam ni lovin kawng khuar lo lai a tlem zawk tih mai tur a ni. Car hniam deuh tan phei chuan in hrut theihna mai tur a tam hle; hmun tam tak phei chu car kal tlang theih lohnate an ni. Alkatara luan ve tawh chhe leh tawh a motor khalh hi a hreawmin ka chau lutuk hi kawngsirah te chawlh a ngai fo mai. Kan kawngpui hi a kualkawi em em avangin motor khalh a hahthlakin fimkhur a ngai hle.

Kawngbak (chhak leh thlang) te sam fai leh enkawl mumal loh a tam hle a, hmun ṭhenkhatah phei chuan thing zar leh hnimin kawng a rawn khuh tam tak a awm. Kuari lung lum hlauhawm tak tak leh kawng ko min mai thei tur a danna engmah siam awm si lo a tam hle. Kawng thlang tlakna hlauhawm tak tak, a daidanna engmah siam awm si lo hmuh tur a tam hle.

Kan khawpui ber Aizawl khawchhung veng hrang hrang kawng te hi a te em em a, vawi tam tak siam vek tawh nimahse a nih tur ang taka mam ṭha hi a awm lo a ni ber mai. Hei hian kan khawpui hmel pawh a

tiṭawp hle. Thingtlang khawchhung kawng te pawh a siamna sum leh pai kan dawn leh senral aṭanga chhuta a nih tur anga siam a awm chuang lo. Ka hmuh dan chuan kan kawng­pui hian ‘hmangaihtu’ an nei lo ni berin ka hria.

Engatinge heti tak maia kan kawngpuite hi an chhiat? Tu thiam loh nge? Eng tianga siam ṭhat tur nge tih hi ngun taka kan zir loh chuan kawngpui ṭha hi engtikah mah kan nei dawn lo. Keimahin mit ngeia Zoram dung leh vang ka fan aṭanga kawngpui chhiat chhan nia ka hriatte chu:-

Neitu tak an nei lo
Kan ram kawngpui hi tu ta nge? tiin in zawt ta ila, sum siam nan chuan ka ta ti kan tam ang, a chhiat thu-ah chuan kei chu ka ni lo kan ti leh deuh vek mai awm e. A enkawltu ber chu Mizoram sorkar a nih miau avangin kawngpui chhia chu sorkar dinglai apiang kan mawhpuh ṭhin. A enkawltu department, PWD leh kawngpui siamtu company te hi a neitu dik tak chu niawm tak an ni. Amaherawhchu, sokar dinglai (politician) a ni emaw a enkawltu department leh company te hian kawngpui siamna pawisa chu keipui sa hauh tlat pawh ni se hmangaih tak chuan an enkawl lo chu a ni phawt mai.

Kawngpui hi mihring anga ṭawng thei ni se anchhia a lawh bawrh bawrh tur te chu tu dang ni lovin mawhphurtute, sum siam nana hmangtute hi an ni ngei ang. Neitu rilru lova thil enkawl chu a tlo ngai lo. He hmangaihtu nei lo Zoram kawngpui te hian ka chhungril nun a fan a, ka na ngawih ngawih a ni. A nihna dik takah chuan Zoram kawngpui ṭhatlohnaah hian state dang leh ram dang mi tumah kan mawhpuh thei lovang a neitu dik tak chu keimahni, Zofate a chhunga chengte ngei hi kan ni si a.

Kawngpui chhiat chhan chu a mawh phurtute rilru chhiat vang
Kawngpui ṭha kan neih theih loh chhan chu a siamtute leh mawhphurtute rilru chhiat vang a ni. Sual bul inṭanna chu rilru-ah a ni. Kan rilruah mipuite tana kawngpui ṭha siam duhna tak tak kan nei lo. Mi ram chuan pawisain kawngpui an siam a, keini chuan kawngpuiin pawisa kan siam. Kan kawngpui siam aiin kawngpui siam nana pawisa kan hlepa kan thil siam leh neihte hi an tlo zawk. Kawngpui siam nana mawhphurtu zawng zawng hian kawngpui ṭha tak siam leh neih aiin pawisa engzat nge ka ei/ hlep ang tih hi kan rilru-ah a lian ber emaw tih tur a ni. Kawngpui man ta ngeitu zawng zawng (politician, department a thawktu, company leh contractor) ten a ti ṭha an han ei zawh chuan mipuite chuan a ruhkawl bak chan tur kan nei lo ṭhin a nih hi.

Hetiang rilru kan put chhung leh politics khelh (mahni hlawkna leh party mite duh sak) nana kawngpui kan hman chhung chuan kawngpui ṭha hi engtikah mah kan nei lovang. Kawngpui hi a neitu dik tak hmangaihtu kutah a awm theihna tur roreltu kan neih hlan a va nghahhlelhawm em!

Kan kawngpuite hi tlo tura siam an ni lo
America rama ka han awm ve lai khan kawngpui an siam dan leh a innghahna (foundation) an siamlai ka hmu a, United Kingdom a kan awm chhung pawhin ka thil vei ve zinga mi a nih avangin an kawngpui siam te, a siamtute pawh ka lo thlir ve ṭhin. Kawngpui an siam dan te, a hmanrua leh a siamtute aṭangin an kawngpui chu tlo loh ngaihna a awm lo a ni tawp mai. Keini kawngpui siam dan te, a hmanrua leh a siamtute han en hian a tlo dawn lo a ni tih chu mi a nileng lo tan chuan hai chi a ni lo. Chuvang chuan kan kawngpui hi engatinge an tlo loh? tih chhanna chu tlo tura siam an ni lo tih hi a ni mai.

Engatinge tlo tura an siam loh? tih chhanna chu (1) Kawngpui siamna tur pawisa eirutu an tam lutuk (2) Kan hmanraw hman a ṭha tawk lova, a tam tawk lo (3) Kan kawngpui siam dan (engi­neering work) a ṭha tawk lo (4) Tuiluankawr (side drain) a awm mumal lo ( 5) Kawngpui duat taka enkawl zui rengtu/ viltu an awm ṭha lo.

Kawngpui ṭha chu engtinnge kan tak neih tak ang?
Kawngpui ṭha kan neihna tura pawi­mawh hmasa ber chu roreltu dik, sawrkar ṭha neih a ni. Khawvel politician, mahni pumpui ṭanghma ngaiho te, mahni lal nan leh sumdawn nana politics khelho te, mahni party sorkarna siam tumtute an lal chhung chuan kawngpui ṭha kan nei ngai lovang. Chuvang chuan kawngpui ṭha siam thei tur politics ṭha, mipui rilru ṭha kan neih hmasak phawt a ngai. Kumin 2018 inthlan lo awm turah hian kawngpui hmangaihtute chuan kan vote thlakah kan fimkhur hle a ngai tawh dawn a ni.

Zoram thar sokarah chuan kawngpui hi politician, department a thawk, company leh contractor ten hausak nan hmang tawh lovin a neitu leh hmangaihtu dik tak mipuite kutah mawhphurhna a awm tawh ang. Khaw tin leh veng tinten kan khua leh veng chhung kawngpuite enkawlna mawhphurhna latu tur Village Development Committee (VDC) kan din ang. Veng chhung, khaw chhung leh mahni khaw ram chin kawngpui ṭhatah kan inel tawh ang. Sorkar aṭanga kawngpui siamna sum awm ang ang pawh a tam thei ang ber khua leh veng mipuiten kan chhawr ṭangkai tura duan a ni ang. A neituten duat taka kan enkawl chuan hun rei lo te chhungin Zoram chu India rama kawng ṭha leh nuam berah kan siam thei ang.

Zofate aia in luangruala hna thawk ho (hnatlang) hnam hi khawvel hmun dangah khawiah mah hmuh tur ka la hre lo. Zoram tharah chuan a neituten kawngpui ṭha kan siam dan tur sawrkar ṭha tak kaihhruaina hnuaiah siamin a mawhphurhtute leh neituten hnatlang rilru puin kan siam thei tawh ang.

- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo