Mizorama remna leh JNU zirlaite
1979 Delhi nipui lai July thla chu a lum em em mai a. Boruak a lum ang bawkin India ram politics pawh a lum a. Janata Sorkarah Morarji Desai chu Prime Minister a ni a. Janata Party chhungah buaina nasa tak a awm a. Mizoramah pawh May thla aṭangin MNF ten Quit Mizoram order an chhuah a, Mizo ni lo zawng zawng chuan Mizoram an chhuahsan tur a ni tih a ni. Saitualah Bengali SDO thah a nih avangin Silchar-ah chi leh chi buaina a chhuak a, he buaina avanga Silchara Mizo zinte nunna chan hial te pawh an awm.
Pu Laldenga chu 1976 January thlaah India ramah lo lutin inbiakna ṭan a ni a. Kum thum vel lai inbiakna an neih hnu pawhin inbiakna chuan hma a sawn thei meuh lo. Hetih hun lai hian Charan Singh chu Home Minister a ni a, Pu Laldenga a biak duh tawh loh thu a sawi a, July ni 8, 1979 ah India Sorkar chuan Pu Laldenga chu manin Tihar jail-ah an khung ta mai a. Mizoten ram buai kan ning tawh a, remna kan beisei laia hetiang thil a lo thleng hian min barakhaih hle mai a. Delhi a Mizote chuan Green Park Free Church-ah Chawlhni tin kan inkhawm ṭhin a, inkhawm banah Pu Laldenga te in Gulmohar Park-ah kan leng ṭhin a. Pu Laldenga an man tak avangin tumah len an phal lova.
Chawlhni leh a lo thlen chuan Pu Laldenga thiannu Pi Biakdiki chuan len an phal leh tawh e, tiin min hrilh a. Sunday tlaiah Jawaharlal Nehru University (JNU)a Mizo zirlai ṭhenkhat chu Pu Laldenga te inah chuan kan va leng a. A tuk lawkah Indian Express chanchinbu chuan Pu Laldenga chanchin tlem an ziah bakah Mizo zirlaite an inah an leng ṭhin a, Mizoram movement chungchang an rel ho ṭhin tih hi an rawn chhuah a.
Chutia Pu Laldenga an man tak siah chuan Mizoramah India Sipaiten operations thlak tumin an inpuahchah ngawrh hle mai a. Mizoramah Armed Forces Special Act (AFSA) hman a nih avangin India Sipaite chuan an duh duhin underground a puhin Mizo mipuite an that thei a, court-ah pawh khinin awmzia a awm lo a ni. Mizoram chuan kum thum chuang zen zawn nun zalen kan lo tem tawh a, buai nasat lai ang a lo ni leh tur chu kan huphurh hle mai a. Sipai operations thlak a nih leh chuan Mizote hian zalenna engmah kan nei dawn lo tihna a ni. Keini zirlaite ngei pawh underground zawm tum ang hiala chanchinbua min han chhuah chu kan thin a rim hle a, tih dan i ngaih tuah ang kan ti ta a.
PUCL kan pun: JNU Professor lar tak Prof Dhirendra Sharma-a hnenah kan va leng a. Amah hi Science Policy and Research Centre-ah Director a ni. Columbia University-ah visiting Professor te lo ni tawh, chi inthliarna, nuclear indo leh Vietnam indo duh lo movement-ah te lo inhnamhnawih tawh ṭhin a ni. Peoples Union for Civil Liberties (PUCL) ah a tel ve avangin min puih theih beiseiin a hnenah kan kal a ni a. PUCL hian Civil Rights humhalh chungchangah hma an la nasa hle a. PUCL-ah hian an Chairman chu V M Tarkunde, Judge pension tawh mi lar tak ṭhin a ni.
Pu Laldenga an man chungchangah PUCL-in ukil ṭha tak an pe thei ang em kan ti a. Pu Laldenga hi court-a an hruai hmasak berin tunge ukil atan i duh tiin court-a ukil lo awm hote kha an kawhhmuh a, ukil remchang pakhat chu court-a an hruai hmasak ber ni chuan a ukil atan a hmang ta a ni. Prof Sharma hi mi fel tak mai a ni a, Pu Laldenga chu a ṭul dan anga ṭanpui a huam thu min lo hrilh a. Nimahsela Pu Laldenga hian India constitution chhunga inbiakremna a pawm theih chauhin an puih theih tur thu a sawi a. A tuk lawkah chuan Pu Swaraj Kausal, Advocate lar tak (a hnuah Mizoram Governor) Mrs Sushma Swaraj, tuna kan foreign minister pasal hian Pu Laldenga case chu lo buaipui turin a rawn in volunteer tih kan hre ta a ni. Amah hi PUCL thiltihah te inhmangin George Fernandes a Baroda Dynamite case-ah te pawh a lo din sak tawh a ni.
Pu Laldenga an man duhlohna kawng zawh: Chutia Pu Laldenga an man tak si-ah chuan Mizoram chu a reh ṭhuap mai a, tumahin India Sorkar an sawisel ngam lova, Pu Laldenga an man pawh protest ngam an awm lo. Mizoram a thim hle a ni. Keini JNU a zirlaiho Jack L Darkim, Prof Laldena, Ph.D scholar, Thankhangin Ngaihte (Ginpu), Flora Zothanpari, S Ngiahu te chu inhmu khawmin tihdan i ngaihtuah ang u kan ti a. JNU students Union election a kan lo puih ve ṭhin avangin tun ṭum chu zirlai hruaitute chu min pui ve turin sawm ila kan ti a. Tichuan, JNU a zirlai pawl hrang hrang Students Federation of India (SFI), All India Students Federation (AISF), Free Thinkers leh pawl dangte kan be hlawm a. An lo fel hlawm khawp mai a, JNU a zirlai pawl zawng zawng chuan Pu Laldenga an man duh loh entir nana kawng zawh chu an lo rem ti a. Hetih laia kan Students Union President chu David B K Thomas, Free Thinkers group a mi, thusawi thiam tak a ni a, Christian a ni.
History department a ka classmate leh ka ṭhian ṭha tak a ni a, amah hi IIT Kanpur aṭanga B Tech a zawh hnuin history subject a a tui avangin avangin MA history (ancient India) a rawn zir a ni. Ani ber Student Union President a nih avangin he kan kawngzawh tum chungchangah pawh min pui nasa in a ṭang kai hle a ni.
Kawngzawh aiah Public Meeting: Chutia kawng zawh tuma kan inbuatsaih mek lai chuan Dr Rothuama, Lok Sabha MP te inah kan va leng a. Pu Rothuam, hei kawngzawh te kan tum a, Sawrkar hi an hlauhawm viau mai thei a, min man hlauh a nih chuan min rawn bail dawn nia kan va ti a. A tirah chuan a hlauhawm theihzia leh fimkhur a ngaihzia min lo hrilh a. Amah kha remna leh muanna chungchanga Peoples Conference an inṭhen tak avang khan PC(B) lamah a ṭang a. Kan awm lai la la chuan Aizawl a han phone nghal a. Hei Vai zirlai hovin Pu Laldenga an man duh loh entir nan kawng zawh an tum a nia, tiin a han phone a. Vai hovina kawng zawh an tum chu an ring vak lo a ni ang, in rin loh chuan hei zirlaiho pawh an awm a, han be ta che u a ti a. Vaiho mahina Mizoram tana kawngzawh han tum chu tiin kan Political party hrang hrangho zingah pawh huaisenna a pe thar ni ngei tur a ni. JNUSU hotute chuan an han ngaihtuah chiang leh a, Delhi sorkar a buai a, Pu Desaian thlawptu a hloh mek a, chuvangin Parliament house bul vela kawng zawh chu a sawt vaka an rin loh avangin Public meeting i ko mai ang tiin an rel ta a. Meeting Chairman atan Pu V M Tarkunde, PUCL Chairman ni thei sela, an ni ang milar a chair theih chuan press coverage kan nei ṭha thei ang an ti a.
Chubakah politician lar deuh te he public meeting a thusawi ve turin sawm bawk ila an ti a. Pu Tarkunde chu kan va sawm a, nimahsela a buai deuh avangin a chair theih loh thu min hrilh a. Thusawitu tur atan kan zirlai hruaitute bakah Pu George Fernandes, Minister, Pu Madhu Limaye,Janata Leader, Pi Rano Shaiza, MP Lok Sabha, Nagaland, Phizo a tunu te Dr Rothuama, MP te sawm bawk ila kan ti a. Pu George Fernandes chu hmuh tumin Prof Laldena nen an inah kan va kal a, party an buai avangin a hman loh thu leh a lehpek a awm chuan hman ngei a tum thu min lo hrilh a. Pu Madhu Limaye chuan ka hman ang nimahse ka buai avangin a hmasa berah min sawi tir rawh u a ti a. Pi Rano Shaiza pawhin he public meeting a thu rawn sawi hi a rem ti a. Khatih lai khan PA Sangma hi MP a ni a, a la lar vak loh vang nge sawmna chang kan hriat loh kha aw ka ti a. Kan ṭhianpa, kan hostela mi Rosevelin Maraka uncle hi a ni a, an hnenah hian a holiday apiang hian a phei ṭhin a, an inah pawh ka kal ve zauh zauh ṭhin a.
JNU campus-ah poster tar: Tichuan public Meeting chu University hall-ah neih turin JNUSU chuan a rel ta a. A ni chiah ka hre thei ta lova, July 1979 kar thumna vel niin ka hria. A thupui atan 'Current Political Situation in Mizoram' tih a ni. He meeting-ah hian kan mi sawmte- Pu Madhu Limaye, Pi Rano Shaiza MP, Dr R Rothuama, MP te bakah JNU a zirlai pawl hrang hrang aiawhte thusawi tura tih an ni a. Hemi hma zan hian zan khuain campus-ah poster ziak leh tarin kan hnatlang a. Pu Laldenga man hi kan duh lo, Laldenga chhuah ni rawh se, Mizoram tan inbiakna chhunzawm leh ni rawh se tih te campus leh canteen-ah te kan tar khat tuar mai a.
Heng kan poster tar chungchang hi mi pakhatin Times of India, lighter side of life tih column-ah a ziak a. JNU campus-ah ka va kal a, ka tupa chuan campus-ah min hruai kual a, an bangah te chuan Laldenga ṭan zawnga poster tar te ka hmu nual mai a, ka tupa hnenah chuan mak ka tih thu leh engtinge hel hruaitu in ṭan theih tiin ka zawt hial a. A ni chuan he University-ah hian India ram leh khawvel ram hrang hranga thil thleng te kan sawi ho ṭhin a, Mizorama thil thleng pawh hi sorkarin thil a tih dik loh avangin kan do a ni a ti a. Mak ka ti hle mai a, keini upa lam tawh chuan tunlai ṭhangtharte thil tih leh ngaihtuah te hi kan hre thiam ve tak tak tawh lo a ni hi ka ti a tiin a ziak a ni.
Public Meeting: Kan meeting chu chawhnu lama neih tur a ni a. JNU car-in MP rual thusawi tura kan sawmte lam kual turin ka chhuak a. Pu Madhu Limaye te in kan va thlen chuan kan tlai deuh avangin a lo chhuak hman a, pawi ka ti ngei mai. Amah hi Janata Party-ah chuan mi lar leh pawimawh tak Socialist hotupa ṭhin a ni a, Mizorama remna leh muanna a awm theih nan thu han sawi ve se ka ti ngei mai. MP dang te - Dr Rothuama te, Pu Lalsawia leh Pi Rano Shaiza, Pu Hopingstone Lyngdoh te chu anmahni in aṭangin kan va pick up hlawm a. Meeting-ah chuan David B K Thomas, JNUSU President chu a chair a, Flora Zothanparin reilote Mizoram aiawhin thu a sawi a. David Thomas chuan Mizorama sipai hovin mipuite an tih retheihzia te, Protected Progressive Village (PPV) hmangin khua an sawikhawm a, mipuite venhimna chhuanlamin lo lamah zalen taka hnathawh an phal lova, Mizoramah mipute an tamin an tuar nasa hle a ni.
Tunah MNF hruaitupa, Pu Laldenga chu remna sawi turin ram pawn aṭangin koh luh a ni a, India sorkar chuan a lo man leh si a. Tunlai khawvelah remna siam tura mi an kohte tuman an man ngai lo. India ram timualphotute an ni. Pu Laldenga mantute, home ministry official te hi India hnam hmelmate an ni, remna aiin indo an thlang zawk. India khua leh tui ṭhate hian heng mite hi kan tih mualpho a hun ta. India ram impumkhatna aia ṭhen darh duhtute an ni hi. An thiltih hi kan dem tak zet a, Pu Laldenga hi a rang thei ang berin chhuah leh vat se, inbiakna chhunzawm leh rawh se tiin thiam takin a sawi a. D P Tripathi, Research scholar chuan SFI aiawhin thu a sawi a. India sorkarin Mizo mipuite an tih retheihzia te, mipuite harsatna an siam nasatzia te, khawvela curfew rei ber chu Mizoramah hian kan Sorkar hian a puang a, kan dem tak meuh a ni, a ti. Pu Laldenga remna siam tur a lokal Home Ministry-in an man hi kan pawl chuan kan dem tak meuh a, chhuah vat sela inbiakna ṭan leh rawh se a ti.
D P Tripathi-a hi emergency laiin JNUSU President a ni a, emergency lai khan emergency duh lo zinga hruaitu pawimawh tak a nih avangin man niin lunginah khung a ni. Amah hi thusawi thiam tak a ni a, a hnu zelah pawh National Congress Party hruaitu pawimawh tak a ni. Emergency tawp hnu khan foreign university-ah te pawh thusawi tura sawm a ni. Dr Rothuama chuan India Sorkar leh MNF inbiak theih nana boruak ṭha siam hi kan party thiltum a ni a, chumi atan chuan theihtawp kan chhuah a ni a ti.
Pi Rano Shaiza chuan India hian strong armed policy hmanga remna North east-ah a beisei thei lovang. Strong Armed policy hmanga North East hi chinfel a beisei a nih chuan atom bomb a siam thei tawh alawm, engatinge North east-ah hian bomb hi a thlak mai loh. North east hi strong armed policy hmanga chin fel chi a ni lo, inbiak remna a pawimawh. Zirlai pawl dang dang hruaitute pawhin Pu Laldenga home ministry-in a man hian remna aiin buaina nasa tak a chawk chhuak zawk ang tiin sorkar an dem thu an chhakchhuak hlawm. He meeting hian India Sorkarin Pu Laldenga an man chu a dem a, rang taka chhuah a, remna thu sawipui leh turin a ngen a ni.
Pu Laldenga bail a ni: Pu Laldenga chu Tihar jail-a a tan chhung hian Pu Swaraj Kausal chuan a aiawh ukil atan a din sak a. Pu Laldenga hi jail hotuten VIP angin an enkawl lova, mi pangngai awmnaah an dah. Mi pawimawh, India Sorkar mikhual a nih avangin jail-ah pawh first class-ah in dah tur a ni tiin Magistrate hnenah a ngen a. Magistrate pawhin First class prisoner anga dah turin thu a pe ta a ni.
Mizoram aṭang pawhin Pu Laldenga hi chhuah turin leh inbiakna chhunzawm leh turin political party hrang hrangte pawhin an rawn nawr ve ta a. Pu Laldenga chu tan in aṭangin bail-in chhuah phal a ni ta.
Bail turin Mizoram Congress hruaitute Pu Lalthanhawla leh Pu Sanghaka te Delhi an lo kal a, tichuan jail aṭangin Pu Laldenga chu bail-in chhuah a ni ta a ni. Mizoram chuan Sipai operation rapthlak tak chu kan pumpelh thei ta a ni.
A tawpah remna: Pu Laldenga an man hnu kum sarihnaah India Sorkar leh MNF te chuan remna thutlung ni 30.6.1986 ah an ziak thei ta a. Mizoramah remna tluantling kan nei ta. Rambuai lai fate chuan buai hreawmzia kan hriain remna hlutzia kan hria a. Pi Lalsangzuali Sailo-in All India Radio a 'remna lo leng rawh se' tih hla a sak ṭhin, mawi leh nalh ti tak leh thinlung tak leh beisei taka lo thleng se ti a kan ngaihthlak ṭhin chu kan ramah a lo thleng ta.
Hetih hun laia kan ṭhianpa Labu, Naga Research Scholar, zaithiam tak chuan hla pakhat a sa ṭhin a, a rilru leh thing lung takin a sa ṭhin niin ka hria. Chu hla chu 'Last Night I had the strangest dream' tih a ni. He hla hi Canadian hlaphuah thiam Ed McCurdy-in 1950 kuma a phuah a ni a, kum 50 kal ta chhunga indo duh lotutena an hla ngaihsan ber a niin he hla hi ṭawng hrang hrang 76 laia record a ni.
Vietnam indo duh lotute zingah a lar hle. 1989 kuma Berlin wall an ṭhiah lai khan East German naupangten he hla hi an sa a. He hla an sak lai hian Tom Brokaw chu Berlin wall-ah dingin a NBC-TV camera chu East German naupang lam hawi zawngin a han her a, TV-a live-a lo thlirtute thinlung a khawih hle. Canada ram aṭanga TV a he program lo thlirtute chuan he hun pawimawh taka anmahni mi hlaphuah ngei mai sak a nih avangin an lo lawm hle a ni.
A hla thu tlangpui chu hetiang hi a ni. Nizanah mumang danglam tak mai ka mang a. Khawvel hian indo tihtawp an lo remti a. Room lianpui chhunga mipui tam tak te chuan Kan indo leh tawh ngai lovang tiin thuthlung an ziak a. An kuta in kaia hmalama kunin lawmthu sawiin an ṭawngṭai a. Kawtthlera mipuite chu lawmin an lam a, an ralthuam leh an uniform te chu an paih a.
Kum 71 lai a buai hnuah Nagaland-ah chuan ralthuam dah an la remti lo. Engtikah nge Nagaland-ah remna leh muanna a lo thlen ang? Naga tlangval Labu chuan Mc Curdy hla kum 39 kal taa a sak ṭhin kha eng chen nge a la sak chhunzawm zel dawn?
Vawiin niah hian Mizoten remna leh muanna kan neih hi kan vanneihzia i hre thar leh ang u. Remna lo thlen theih nana thawktu zawng zawngte chungah lawmthu i sawi ang u. Harsa taka remna kan neih hi engti kawng zawng pawha venghim tlat turin i inpe thar leh ang u.
- Lalṭhuamliana