TURTLE AND TORTOISE CONSERVATION AND AWARENESS PROGRAMME IN MIZORAM KAN RAM TIHAUSATU SATEL / SUMSI I HUMHALH ANG U!
Nungchate hi Khuanu’n kan enkawltura min pek an ni a, kan tan an hluin ṭangkaina leh pawimawhna tam tak an nei a ni. Kan pi leh pute hunlaiah phei chuan an nun leh sakhuana nen inkungkaihna thuk tak an nei a ni. Pasalṭhate khan sa an kahin Hlado an chham ṭhin a, hlado an chham ṭhin hrang hrang zingah “Satel Hlado” hi han thailang ila –
Chung lam e, thir bang chang e
Hnuai lam e, dar bang chang vel vek e;
Karcheh e, tilawi awm lo laiah;
Ruhriak a chungnung e.
A chung e, thir bang le maw,
A hnuai e, dar bang a zamtir e;
A chung e, sa awm lo ve.
Anmahni hi?
Satel leh Sumsite hi ramsa chi khat, khawmual leh tuiahte khawsa ṭhin an ni a. Kawr neiin an kawr chunglam hi “Carapace” an ti a, a hnuai lam kawr hi “Plastron” tih a ni thung. Heng an kawr pahnihte hi “bridge” in a zawm a ni. Satelte hian an lu, ke pali (4) leh an meite hi an kawrah an titlum thei a, hlauhawm laka an invenna pakhat a ni bawk. Hmui an nei nangin ha an nei lo thung a, pawn lamah beng an nei lo bawk a ni. Carapace-a rinbial, lai khat inṭawm (concentric circle) te hian Satel upat zawng min hrilh thei a ni. An lenzawng pawh a inang lo ve nuk a, te reuh te aṭanga lian tak tak- metre hnih laia liante an ni thei a ni. A Pa hian a Nu aiin mei a nei sei zawk a, a Nu hi chuan mei tawi te bak an nei lo tlangpui a ni. Satelte hi khawmualah an cheng a, Sumsite erawh tuiah an cheng thung a ni. Mihringte damchen an dam ve theia chhut an ni a, chutih rualin kum 150 dam thleng sawi tur an awm ve nawk bawk. Satelte hi an tui ṭhin a, a chi azirin tui lian tak pakhat emaw, tui te tak tete tam tak emawin an tui ṭhin. Luikamah te an rawn phum a, ramngawa cheng satelte chuan an tuite hi hnahtheltein an khuh ve bawk ṭhin. Mizoramah hian Satel leh Sumsi chi hrang 16 chhinchhiah tawh a ni – viz., Indotestudo elongata (Blyth, 1853), Manouria emys (Schlegel and Muller, 1844), Cyclemys dentata (Gray, 1834), Cuora amboinensis (Daudin, 1801), Batagur dhongoka (Gray, 1834), Pangshura sylhetensis (Jeron, 1870), Pangshura tecta (Gray,1831), Pangshura tentoria (Gray, 1834), Melonochelys tricarinata (Blyth, 1856), Cuora mouhotii (Gray, 1862), Lissemys punctata andersonii(Lacepede, 1788), Pelochelys cantorii (Gray, 1864), Amyda cartilaginea (Boddaert, 1770), Nilssonia hurum (Gray, 1830), Cyclemis gemeli (Fritz, Guicking, Auer, Sommer, Wink and Hundsdorfer, 2008) and Trachemys scripta elegans (Wied 1838) etc.
Humhalh lai an ni. Satel leh Sumsite hi India Ram Dan, Wildlife Protection Act, 1972, Schedule 1 hnuaiah, Dan hmanga humhalh tlat an ni a; lo pelh leh thahte, ei tura zawrh leh mante leh phalna tel lova khawi ve ngawtte hi dan kalh a ni a; a tiluite chu pawisa chawitir emaw Jail tan thlenga hrem theih an ni. Chuvangin khua leh tui ṭha kan nih nan Dan kan zawma Satel leh Sumsi mai bakah nungcha hrim hrim kan humhalh a pawimawh awm e.
Eng vangin nge kan humhalh ang?
Satel leh Sumsite hi khawvela Dinosaur awmlai aṭang tawha lo awm tawh an ni a; ramsa leh thilnung chi hrang hrang an mang tawh hnuah pawh vawiin hun thlengin an la awm a, chuvangin mithiamte chuan “living fossil” an ti hial a, an ngaihluin an mang mai loh nan nasa takin a humhalh kawngah hna an thawk mek a ni. Satelte hi an muang viau e ti loin hmun hla tak tak an thleng ṭhin a, chuvangin thlai chi thehdarhtu ṭha tak pakhat an ni a. Tin, Sumsite hi tuia sangha leh thilnung dang thi ṭawihte leh bàl ei faitu an ni a, tui tithianghlimtu ṭha tak an ni bawk a ni. Tunlai khawvel changkang zelah RAMNGAW kan tichereu nasain, ramsa pelhte leh phalna tel lova mahni Ina khawite kan ching em em a, hengte avang hian nungcha tam tak an mang nasa hle a ni. Kan lui kan tibawlhhlawh nasain, tur leh thil dang hmanga man leh hrai kan ching a. Tin, luikama Balu kan la nasa lutukte hian Sumsi, Satel leh nungcha dang tam tak tan an tui keuna hmunte leh an chenna hmunte kan tihchhiatsak a. Hengte avang hian ramsa leh nungcha tam tak an rem phahin khawvel aṭangin an bo hlen phah ṭhin fo a ni.
Kan ram, Mizoram hi Indo-Myanmar hotspot-a awm kan ni a, ramsa, thing leh mau leh nungcha dangahte kan hausa em em a. Kan ram leilung hausakna hria hian State dang leh Foreign aṭangtein zirchian tumin tam tak an lo kal ṭhin a. Hengte avang hian Mizote hi kan harh thar a, kan ramngaw – ramsa leh nungchate kan humhalh a, theihtawpa an pawimawhnate kan inhrilhhriat a, a ram leilung fate ngeiin kan zirchiana theihtawp chhuaha kan humhalh hi kan tihmakmawh a ni.
1. Dr. Kulendra C. Das, Principal Investigator of Project & Assistant Professor (Whatsapp: 9485022179)
2. Gospel Zothanmawia Hmar, Project Fellow& PhD Student (Whatsapp:8259970623)
3. R. Laldinthari, Project Fellow & Ph D Student, (Whatsapp:8732853862)
Department of Environmental Science, Pachhunga University College, Aizawl