Ran hrisel aṭanga sa thianghlim (World Zoonoses Day pual)

Eng nge Zoonoses chu?

Ran vulh emaw ramsa aṭanga mihringin natna kan inkaichhawn tawn theih hi zoonoses emaw zoonotic diseases an ti. Natna thlentu chu virus, bacteria, parasites (rulhut), fungal (hmuar) leh a dang pawh a ni thei. Ran, hrisel pangngai anga lang, an chenna leh tlatna hrisel loh vanga an taksaa natna hrik lo pai si te, tin ran damlo enkawl ngai aṭang ten mihringin natna kan kai chhawng thei. Chutiang bawkin, mihring hrisel lo aṭangin kan ranvulhten natna an kaichhawng ve thei bawk.

Kum 1885, July ni 6-a Louis Pastuer-in Ui a hridanna (anti-rabies vaccine) hlawhtling taka a hman ṭan ni denchhenin khawvel pumpuiah kum tinin July ni 6 hi World Zoonoses Day atan hman ṭhin a ni. He ni hi ran vulh aṭanga mihringin natna kan kai chhawn theih chungchanga in zirtirna leh inhrilh hriatna ni atana hman ṭhin a ni. A kip a kawiin ziak lang thei lo mah ila, ran hrisel aṭang sa thiagnhlim kan ei theihna kawnga kan hriat tur pawimawh leh inven theihna kawng awm te sawi tum ila.

Ran aṭang mihringin natna kan kai chhawn theih langsar zualte sawi ila. Ran aṭanga kaichhawn theih natna hrang hrang 150 lai awm zingah, a hnuai ami te hi natna langsar zualte an ni.

Rabies - Ui a hri vei, ranvul emaw ramsa seh hliam aṭanga natna kai theih, tihdam theih loh, inven theih natna ṭihbaiawm tak a ni.

Anthrax - Natna vei aṭangin emaw savun thianghlim lo - a bikin bawng, kel leh beram sa leh a kaihhnawih aṭanga kai theih a ni a. Hman kum khan ram leh ram indona (biological warfare) atana tihlar chiam a nih kan hriat tawh kha.

Dengue, malaria, Zika natna, Lyme natna - heng natna hrik pai thosi seh aṭanga kai theih a ni.

Salmonella natna hrik vanga natna - natna hrikpai ar note, ar, varak, emaw natna hrikin a bawm sa thianghlim lo ei aṭangin

E. coli natna hrik vanga natna - natna phur ran aṭangin emaw natna hrikin a bawm sa thianghlim lo ei aṭangin

Tun hnaia swine flu (H1N1) hrileng vang pawn kan buaizia kan hre vek awm e.

Ran in leh a vel...

Mizote hian kan khawsak leh in leh lo kan duh changkan ang aiin ran in/chenna erawh kan uluk lo tlangpui. Ran hrisel ṭha tak tan pawh, taksa ralveng tibuai thei khawp hialin ranvulh ṭhenkhat chu an chepin, tawlhthluk leh inhliam palh hlauhawm takah kan khung fo mai. Tin, an zun leh ek chungchangah ni se, sawngbawl chhunzawm lam aiin ran in chhehvela luanral tir kan la tam viau mai.

An taksa mamawh chaw ṭha leh hrisel kan pek a ṭul rualin, hriselna atana damdawi ṭha kan pek tel a pawimawh. Tlang hrileng leh pul hri laka venna awm ang a hun taka hridanna pek te, an taksa inrelbawlna tibuai thei rulhut lakah rulhuthlo a hun taka pek te, natna dang phurtu hrik laka an him theih nan a ṭul ang hrikhlo hman te kan tih ngei tur a ni a. Mahni hriatna mai ring lova, a zir thiam leh damdawi lam thiamte a ṭul anga rawna kan hman ṭangkai zel a finthlakin a him ṭhin; tawnhriat aṭanga hriat chin nei ve bawk mah ila.

Ran hi nunna nei an nih vangin an taksa leh taksa aṭanga chhuak - zun leh ek-ah te natna hrik tan inthlahpunna remchang kan siam sak fo tih hria ila. Uluk leh fimkhur zawka kan ngaihtuah leh, ran in fai, thianghlim leh hrisel zawk nei tura ranvulhten hma kan lak zel a ṭul.

Ran phurh kual

Ran hralh chhawn tur emaw talh tur emaw kan phurh kual danah hma sawn viau mah ila, zirtur kan la ngah hle. Ram leh hnam changkang apiangin ran phurh kual dawnin, ran tana nuam leh him thei ang bera phurh kual an tumin an ti bawk ṭhin. Tin, mihring ang thovin, ran phurh kual hian an taksa ralveng inrelbawl dan te buaiin, tlang hrileng lakah an zuau theih vangin, an hriselna ngaihpawimawhsak hram a ngai ṭhin.

Tun atan bik chuan ran talh tur kan phurh emaw kaih kual dan sawi ta ila. Ran hrisel ṭha tak pawh, talh hmaa hrehawm leh rilṭam, chaw ei leh tui in tur pawh nei mumal lova an awm emaw talh dawn hnaia kaih kual chiam emaw hmun ralmuang lo taka an awm te’n, an taksa chawl lovin, hlauthawngin an thlabar ve a. Hetia an taksa a hahdam loh laia talh an nih hiansa/ tihrawl timawi a, tihnangtu leh tirimtuitu chu lo zawpralin, sa chu a rawng pangngai aiin a dal ta ṭhin a; a rimtui tur anga a tui loh bakah thur rim a nam hma bik. Tin, kaih paha vuak nasat lutuk te leh insawh nasa lutuk avangin sa thalai turah thisen put chhuakin, duk leh rimchhia a insiam hma bik a, paih a ngaih phah ṭhin.

Chuvangin, ran talh tur reng reng, talh hma darkar 24 chhung tal taksa hahdam leh thlamuang taka chawlh hahdam tir thin ni se, kan sa ei tur a tui bik ngei ang.

Ran talhna

Ran talhna chungchang hi kei ngei pawn ka ziak ve ta fo mai. Mizote hian sa talh kawngah hma kan sawn mawh hle a, tin hmasawn pawh kan tum meuh lo niin a lang. Sa hrisel leh thianglim ei tur chuan ran talhna hmun a hriselin a thianghlim tur a ni.

Aizawl khawpuiah hian, veng tinah ran talhna hmun bik awm mah se, heng ran talhna tam ber te erawh kawtthler zau leh lun lai deuh a ni mai mai rih. Nisa-in sa sah hnu a em dan deuh lup pawh kan pawisa lo angin, lirthei khu nawiin a bawm hnu pawh kan lei hreh chuang lo. Sa kan duh em avangin kan inchuh zo zel tho a nih rih hi maw.

Ran talhna hmun bik, fai leh thianghlim neia hmang ṭangkai thei tur chuan sa leitu mipui zawk hian sa hrisel leh thianghlim lei tura kan rilru kan thlak danglam phawt a ngai ta ber awm e. Vawikhata sa ei ṭeuh ringawt hi a tawk zo lova, kan taksa mamawh, kan hriselna atana ṭha - sa thianghlim leh hrisel ei tura kan infuih leh hma kan lak zel a ṭul tak zet a ni.

- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn