Written by
Haukhanmunga Champhai

MALSAWMNA NGE ANCHHIA

Burma ram aṭanga kuhva ro lo luhna hi a rei tawh a, tun hmain a tam zawk chu kawng hnai leh mar ṭha zawk, Tamu leh Mawree lamah lutin Manipur kal tlangin vai ramah a lut a. Mahse, Manipur ramah Hel chi hrang hrang an tam em em a, an sum lakluhna pakhatah ngaiin kuhva tawlh ṭhinte hnenah Helho chuan chhiah an laksak ṭeuh ṭeuh a, chu chu duh loin Manipur kal tlanga an tawlh ṭhin chu an bansan a, Mizoram kaltlanga phur luh ṭhin a lo ni ta ni.

Kan ram kaltlanga khawchhak aṭanga kuhva rah lo lut hi a tam tham hle a, Burma ram tharchhuah chauh ni bik loin, an ram piahlam aṭanga lo lut chhawng lehte pawh awm nia sawi a ni a. Keini chuan ‘Khawi ram kuhva nge a nih a, khawi ram nge a thlen?’ tih leh, an hmannate kan hriat a ngai kher lo a, kan ram a rawn paltlang chhunga hlawkna awm thei ang ang lo tel kan tum tur a ni.

He kuhva hian malsawmna tam tak a rawn keng lut a, a hlawkna hailut thiam apiang an nihlawh a ni mai lawm ni. Sawrkar aṭang te, mipui leh khawbil ang zawnga harsatna kan siam fo chuan, awlsam taka an tlang zung zung theihna; Hel laka an ngai ang bawka chhiah chawi hnem deuh pawh pawisa loin, Manipur lamah bawk min hêl leh emaw, vai hausa thil titheiten kan inrawlh phak lohin hma an la ang a, kan Mizo pui ngei ngei chhungkaw sing tel teh meuhte eizawnnain a tuar ang a, kan puk chhe hul der ang tih a hlauhawm. Hei hi thil inher danglam harsa vak lo tura ngaih theih a ni.

He malsawmna dawngtute chu Ṭiau kam vela khua leh Kudam (godown) awmna hmuna heng; Escort tute, sumdawnnana hmangte, a phurtu motor neitu leh driver te, kudam neitu leh muṭia te an ni deuh ber a. A chhehvela dawrte, thingpui dawr leh hotel te, inhlawhfate thlengin an hlawk phah a, hmun hrang hranga dawrte pawhin an hlawkpui ve a rinawm. Central leh State sawrkarah pawh chhiah tam tak a luh phah reng a ni.

He sumdawnna hi sumdawnna dang ang lo takin sawrkar nena inhne thuk lo riau niin a lang, sawiseltu an tam a, ngaih tiṭha lo khawpin kan insawi ṭhaih nasa a, mahse, a tluang vei fu zel. Kawng lehlamah chuan sawrkar dan ina a phal loh zingah rau rau chiahpuam te, khehpuam te, ruihhlo leh ralthuama sumdawnnate ang lo takin sawrkar leh mipuiah a ṭha lo zawngin nghawng a nei zui lo hi a ṭhat bikna em em a ni.

Chanchinbua Burma kuhva ro sumdawnna lam inziak ka chhiar reng rengah a chhe thei ang berin an chhuah zel a, ziaktu ṭhenkhatin ruihhlo, ralthuam leh rangkachak tawlh ruk thupna hmanrua ang lekin an chhuah a, a ṭhenin kawng tichhetu an ti a, a ṭhen erawh chuan hetianga thlah zalen zel a nih chuan Helpawl te, misual rual te, bum hmang te, eirukna leh hlemhletna te, thamnate angin a la pawi thei ang an ti bawk. Sawrkar chu khuahkhirh turin an kar fek fek a, na taka demna'n an hmang zui bawk, hei hi a thim lama hmutute hmuh dan a ni.

Ralthuam leh ruihhlote hi kuhva kar aṭangin an man fo a, mahse, hmun dang aṭanga man a tam zawk. Kuhva lo lut lo se la hengte hi an lo luh loh phah ang em? Kuhva lo luhna hi a reiin tawlhtu pawh an tam tak zet a, kuhva avanga thil ṭha lo lo thleng thei nia sawi takte khi awm tak tak ni se a thleng ngei tawh ang, engmah kan hre lo a nih hi. Kuhva tawlh hma tawhin kawngte hi vawi tam thuamṭhat a ni tawh a, kan la thuam ṭha dawn chauh. Motor neitute'n kalkawng kal man (road tax) an chawi reng a, ṭul bik thilah lo chuan khawi kawng pawh an zawh thei, an thil phurte erawh endik turin sawrkarin thawktu a dah thlap a, dan mumal takin a thuam thlip thlep bawk a ni.

Kan ramah mihring kan tlem ngaihtuahin eizawnna ṭha kan indaih lo tih a chiang reng a, sawrkar hna a tlem a, ram changkanga eizawnna lar ber Company changtlung sawi tur pakhat pawh a awm lo a, sumdawng turin Capital tam tawk neih a ngai a, ran vulh leh thlai chin lamah ni se a thar hlawk apiang an hnawng rang bawk si a, thingtlanga lo thlawh hlawk lo tak lo chu hmathar lak dan tur avang hle, a bikin keini khawchhak Champhai District lama chengte tan hmalak a harsa zual. Chutih mek laiin, vanneihthlak tak maiin khawchhak kuhva ro sumdawnnain min tuam hlauh mai a, chhungkaw sing tel fe chuan eizawna hlawk leh mumal zawk kan neih phah dek dek a, kan lawm tehlul nen; khaw khat mai ni lo ram khat hruaitu tlaka kan ngaih ṭhenkhatin heti tak maia kuhva sumdawnna ngai thei loin, sawrkar chu khuahkhirh tlat turin an nawr thung a, mi ṭhenkhat sawi ang ema thil ṭha lo a hring chhuak lo tih hmuchiangtu Politician ṭhenkhat leh tlawmngai pawlte an ngawi reng a, a chhan chu an hriatchian tawk vang a ni zawk.

Mi chinchang hre deuh te chuan chawmhlawm sawrkar kan ni an ti fo mai, a chhan chu intodelhna mumal tak kan nei lo a, kan mamawh zawng zawng deuhthaw vairam aṭangin kan la lut a, a leina tur pawisa chenin Central Sawkarin a thlawnin tam tak min pe kum tin a, chhiah kan chhunluh lah a beitham si, chawm hlawm sawrkar tih mai awl tak a ni.

Tun laiin Burma ram a buai hle a, chuti chung chuan an sawrkarin kuhva kal vel a khap chuang lo, a chhan chu chhiah an la a, sum siam nan an hman vang a ni a, an sum hnar pakhat a ni. Chawmhlawm sawrkar ram chhungah ngei a lo lut a, lo hman ṭangkai ve mai hi a finthlak awm mang e a tihtheih.

Kuhva sumdawnna hi Broader Trade item zinga pakhat a ni a, Broader Trade hi Central list a ni a, State list a nih loh avangin State sawrkar tan duh thala inrawlh a remchang lo. Chutih rualin kan sawrkarin mipui eizawnna a ni tih hriain mipuite hamṭhat nan a theih ang angin ṭan a la a, dawt var sawi tiatin Certificate te a lo siamsak a nih chuan tu tan mah a pawi lo a, sawrkar ṭha leh innghahna tlak, nu leh pa nih tling sawrkar kan nei tihna a ni a, a thlamuanthlak hle zawk a ni.

Kuhva ro sumdawnna hi zirchian tham a awm a, a thim lam leh a eng lama thlir dan a awm, a thim lam chu a hma lama kan sawi tawh ang kha a ni a, a eng lam aṭanga thlir ve thung erawh chuan luhchilh a, sumdawn nana hman a chakawm a, mahse, thil awlai a ni chuang lo. Ram pilrila bial vawngtu VC-te phalnain kawngte laih an ni a, a chhan chu khawtlangin hlawkna tel tur an neih ve ṭhin vang a ni, chumi piah lamah thing tuah turte leh in châk phurh hawng nan te, lo feh leh ram kal nan lirthei hman a remchan phah a, chuvangin man chawi loa kawng sialsak an duh a ni.

Kuhva tawlh tak taktute chuan thingtlang kawng chhukchho chep tak karah fur ruahtui tlak nal lai pawh ni se zanahte motor rit phurin an kal a, thi leh dam kara leng an ni ber. Hetiang hian thi leh thau pawlhin; nupui fanau hrawkchawm nan; chhel takin hma an la a, thu neitute zah tak chungin an hriat hlauin an kal a, thu neitute pawhin an hre lo tawp ni bik loin, khawngaih mark pein an haider ve ṭhin a ni ngei ang. Muṭia te pawh kuhva bag rit tak tak an load/unload tlaivar ṭhin a, hetianga hna thawk nasa chu an ei-in pawh an tihṭhat a ngai a, thawh tur a tamin an hlawk a, tunlai motor lian bungraw phur ang tho an ni, an thawh tam poh leh an hlawh hnem ṭhin. Kuhva muṭia te hi an hlawk uchuak bik chuang lo a, pu chuam nei ṭha; thawh tur ngahte an hlawk a ni mai.

Tun hnai teah Champhai pa tlem tein Aizawl khawpui laili pawh ni lo; khaw hmawr lam World Band Road-ah Aizawl pa hausate lei duh loh in hmun an lei ve a, Aizawl in hmun mante a to phah vak em lo ang chu maw!

Champhai khuaah kohhran hrang hrang kan awm a, khaw dang kohhran mipuite ang bawkin kan thawhchhuah zinga ‘sawma pakhat’ Pathian ramah kan pe hlawm a, kohhran hruaitute'n lawm takin an lo dawng sawng ṭhin. Heng sumte hi a lakluh dan thianghlim leh thianghlim loh an buk ngai lo a, an buk tur pawh a ni bawk hek lo. Khaw dang tihdan nen a inang tlang vek a nih chu. Tin, kan khuaah hian kut tling loa sum lakluhte leh thamna rawngkai ang chi reng reng duh lo veng tinah kan ther fur a, chu pawh chu khaw dang ang tho a ni, amaherawhchu he kuhva ro sumdawnna kan nei hi vannei kan inti a, anchhia ni loin malsawmnaah kan pawm, hmun dang aṭanga he thila sumdawn tumte pawh kan huphurh loin ngampa takin an tel ve mai ṭhin.

- Haukhanmunga Champhai