Written by
M. Lalmanzuala

Chalfilh Tlâng Chhîpa Khualzinte Hmunhma Tihchhiat Ngai Dawn

Kan ramin hma kan sawn theih lohna chhan ber chu PAWISA A HMANNA TURA HMANG LOVA A HMAN LOHNA TURA KAN HMAN ṬHIN VANG A NI tih thu hi kan sawi tawh ṭhin a. Pawisa a hmanna tura hmang lova a hman lohna tura kan hman ṭhin dan hi chhawng hrang hrangin a awm nghe nghe a ni.

A hmasa berah chuan MANṬANG kan tih maiah hian tam tham tak a kal a. A dawt lehah chuan hnathawh theih tawh loh hnua pawisa lo kal kha, a dawngtu turte leh a petute khan an insem a. Hnathawh awm ve naah pawh hnathawh kha a chhiat em avangin a thawktu leh a petu khan tam tham tak an insem ral ṭhin a ni.

Hetiang kalphung avang hian Ei leh Barah kan intodelh thei lo va; Power-ah kan intodelh thei hek lo. A manganthlak a ni e.

Tuna Palm Oil chungchang kan khel leh luih luih pawh hi chutiang kalphunga kal leh tur a ni hmel khawp mai. Palm oil hian ṭhatna leh ṭangkainate chu nei ve bawk mah se, a chinna hmunah thil dang chin leh dawnin, JCB nena harsa taka nawr chhuah a ngaih vang te, a luang kàng thei lo a nih vang te, lei a tihchhiat nasat avang tea kum tam tak nghah a ngaih vang te, nungcha sava ramsa tam tak a tihchimih theih avang tea hmun tam taka an chin duh loh a ni a. Kan rama lo ching tawhte zingah hlâwkpui vak an awm kan hre lo va. A hlîng tûr avanga bân tan bun phah sawi turte pawh an awm a ni.

Heti chunga kan puten an han tuipui leh viau nghal mai hi, kan sawi tawh anga MANṬANG ît vang a nih ngei a rinawm.

Kan thupuiah lût tawh ila. Chalfilh tlâng kan suasamna chhan pawh khi MANṬANG ei leh a behbâwm bâk awmin a lang lo. Dan bawhchhiat hi a pawi a, mahni dan siam ngei bawhchhiat hi a pawi lehzual a. Siamtu Dan, LAW OF NATURE bawhchhiat phei chu pawi thui tak a ni.

Tui hna kang nasa te, sik leh sa danglam nasa lutuk tate hi ‘Law of Nature’ kan bawhchhiat vang vek a ni a. A tuartu kan nih hi hria a, hetiang lama fimkhur nachang kan hriat hi a ṭul a ni.

Hemi chungchanga kan mithiam ṭhenkhat thuziakte hi i chhiar zawm ang u.

A. Chalfilh tlângchhip Vanzau-ah hian kum 2006-07 aṭang khan Ministry of Tourism aṭanga sum hmuh hmangin Chalfilh Tourist Destination Phase I & II kalpui a ni a. Phase I atan hian ni 5/12/2006 khan Rs.499 lakhs hmuh niin, Rs.500 lakhs chu Phase II atan ni 30/9/2013 khan sanction hmuh leh a ni a. Mahse Phase II sum erawh 20% chauh Mizoram sorkarin a dawng hman niin a lang. Chalfilh tlâng hi Notified Reserved Forest area niin dated 13th July, 1976 khan notification chhuah a lo ni tawh a, heti chung hian Forest Clearance dil leh nei hmasa hauh lovin Chalfilh Tourist Destination project hi kalpui a ni a. Forest Conservation Act, 1980 bawhchhiatna a awm tâk avang hian Centre for Environment Protection (CEP) chuan ni 25/8/2017 khan National Green Tribunal (NGT)-ah thubuai a thehlût ta a ni (OA No.145/2017/EZ).

Dân bawhchhiatna chungchangah sorkar laipui leh Mizoram sorkar chu hremna lekkawh tura thupêk NGT hian pe chho zelin, ni 17/11/2021 khan thupêk thar tichhuak lehin construction lo tih tawh zawng zawng chu thla khat chhûnga tichhe vek tur leh thianfai vek turin Mizoram sorkar chu tiin, hemi kawnga hmalâkna hi thlalâk nen NGT-ah ni 7/1/2022-ah report pe turin a ti a. Tihchhiat ngaite tihchhiat leh thenfai a nih vek hnuah helai ram (kawng pawh tiamin) hi tun hmaa a awm dan anga awmtir leh chu Mizoram sorkar mawhphurhnaah dahin, hemi kawnga hmalâk dan turah erawh NGT thupêk ngaichang tura tih a ni thung a ni. Dân bawhchhiatna chungchanga Officials 8 thu zawhfiahte chungchang erawh kâr thum chhûnga sorkar laipui lamin NGT-a report pêk an dil angin phalsak a ni.

Chalfilh tlâng hi khaw 14 zetin tuilakna atana an hman a ni a, mahse ramhmul a chereu tak em avangin tuihna a awm meuh tawh lo va. Hemi avang hian nasa zawka Chalfilh tlâng humhalh duhna pawh a lian hle tawh a ni. Chalfilh Group YMA pawhin hma an la mêk a, ni 26/10/2021 pawh khan East Phaileng-ah Chalfilh Group YMA kaihhruainain PHED, Forest department leh Chalfilh Group YMA tṭangho chuan “Chalfilh Tlâng Humhalhna Awareness Campaign cum Chalfilh Tlâng Forestry & Watershed Management” an lo buatsaih tawh nghe nghe a ni. Climate Change vanga khawvel hma hun a buai mêk lai hian hmasawnna tura kutthlâkna reng rengah fimkhur a ngai hle a, hmasawnna tlo (sustainable development) nei thei turin ruahmanna ṭha nen inbuatsaih zel a pawimawh em em a ni.

Chalfilh tlâng hi reserved forest a nihna anga hmangaih leh ṭhahnemngai taka kan humhalh dawn chuan dân kalha ram pass awm zawng zawng hi cancel vek a ngai a. Mihring kutthlâkna awm miah lo tura humhalh tlat a pawimawh a, chu chuan tuihna tam zawk leh boruak ṭha zawk a siam phah theih dawn bakah nature-based tourism atan a ṭangkai dawn hle a ni. Mizoramah hi chuan nature/wildlife-based tourism bak hi chu hnamdang han hipna tur kan nei meuh lo. Tin, dân bawhchhiatna avanga Court thupêk hi pawl anga lo hnial kalh chi a ni lo va, a ni chu ni, ni lo chu ni lo tih theihna ringtu nunze mawi hi ram leh hnam tan kan pârchhuahtir a pawimawh em em zawk a ni.

B. Chalfilh Tlang Tourist Project hi Mizorama mi tam zawk chuan a awm ngai a ni tih pawh an hriat loh maitheih, National Green Tribunal (NGT) chuan Chalfilh tlang Vanzau hmuna Mizoram sawrkarin Tourist Destination Project (Tourist Lodge) a sakte chu thla khat chhunga ṭhiat vek a, a ṭhiat ngei a ni tih chu a thlalak nen January ni 7, 2022-a report thehlut turin a ti a. Hetianga a tihna chhan chu hetianga hma lak a nih dawn emaw a hmain emaw Forest Clearance dil lo leh nei hmasa loa hma lak a nih vang a ni a, chu pawh chu Mizorama NGO pakhat mi tam tak chuan a awm a ni tih pawh an hriat loh maitheih bawk Centre for Environment Protection (CEP) chu NGT-a a zualko/a khin vang a ni.

Mizoram sawrkar chuan Chalfilh tlang chhip zawla khualzinte hmun tlawh tur leh an thlenna tur project siamna atan chuan kum 2006-ah Rs.499 lakh a hmu a, kum 2013-ah Rs.500 lakh a hmu leh a, mahse, Rs.500 lakh chu 20% chu chu Rs.100 lakh chauh a hmu hman tih a ni a.

Chalfilh tlang chu July ni 13, 1976-ah Notified Reserved Forest-ah puan lo ni tawh a ni. NGT thupekah chuan Chalfilh tlanga in sak tawhte leh thil dang siam tawh zawng zawngte chu tun hmaa a awm dan anga awmtir leh tura tih a ni bawk a.

A awmzia ni ta ber chu Rs.499 lakh leh Rs.100 lakh, a vaiin Rs.599 lakh hmanga Chalfilh tlanga thil lo tih tawh chu engmah loah a chang dawn tihna a ni ta a ni. Kum 2006 aṭang chuan kum 15 a lo liam leh tawh a, kum 2013 aṭang chuan kum 8 vel a lo liam leh tawh bawk a. Chalfilh tlangah chuan khualzin tute tak kal ṭhin ang maw tiin a ngaihtuah theih awm e.

A tir aṭang, he project ṭan tirh lai phei kha chuan a panna tura motor kawng laih ngai bawk a ni a, hetiang hmuna Tourist Lodge emaw, thil dang tourist facilities han dah chu thil mak ang reng tak mai a ni a. Chalfilh tlang chhip, hmun fianrial lutuk mai, mi dang tumah pawh awm ve lohna hmuna Tourist Lodge sak kha eng ang ngaihtuahna aṭanga lo chhuak nge ni ang aw tih palh mai a awl khawp mai.

Chutichuan Tourist Lodge chu sak zawh a ni a, a ṭawl ta ringawt mai a ni. Central sawrkar aṭangin pawisa a lo kal a, hman ngei ngei a ngai si a, contract hna thawk duh an lo tam bawk si a, tih thu hlaah Chalfilh tlang chhipah, a khaw bul hnaia mite pawh an kal zen zen lohnaah in ṭha tak; Tourist Lodge chu sak a ni ta a ni. Tlang chhip a ni a, water supply pawh vantla dawn a nih loh emaw, khawi laia mi pump chhoh emaw loh chuan tui problem pawh a awmin a lang a ni.

NGT thupek chuan ngaw leh ramhnuai hlutzia, roh a nihzia a tilang chiang hle. Hetiang lama tui CEP ang te an lo awm bawk nen. Fimkhur nana hman atan a ṭha hle a ni. Tin, hetiang Tourist project hi Central lam aṭangin pawisa pawh awm se, welcome chi vak niin a lang lo. Mizote'n tourist nei turin an rilru a la inhawng tawk lovin a lang. Tourist-te an lo kal tam ang tih a hlauhawm zawk mahin a lang. Neih sate pawh privatise duh hialnate pawh a awm tawh a ni. Building infrastructure-te chu enkawl ngai tak vek an lo ni bawk nen. Phullemte pawh enkawl ngai a ni.

He NGT thupek hi sawrkar/thuneitute eng tin emaw tak harhchhuahna'n an hman a ṭul hlein a lang a ni.

- M. Lalmanzuala