School upgradation Engtin nge kalpui a lo nih ṭhin?
Tun lai chu School upgradation ngiata khawthlang school khar mek leh khar tum an tam ta hle mai a. Mizoram sawrkar hnuaiah hian school tihchangtlunna (upgradation) hi eng tiangin nge kal pui a lo nih tawh tih leh, tute sawrkar laiin nge zirna in te hi tihchangtlun lam ngaihsak a nih tih hi rilruah zawhna a awm a. Kum 20 kal ta (1998-2018) chhunga school upgradation (kum 5 dan zel hi en ila) Mizoram sawrkar hnuaia school tih changtlunna (upgradation) awm dan tlangpui thlirho hmasa ila:
1. Kum 1998-ah hian school upgrade engemaw zat a awm a, hei hi MNF sawrkar lai niin a lang. Hetiang hian upgradation kalpui a ni:
(i) Private school 30 Ad hoc Grant-in-Aid status-ah hlankai a ni. High School - 10, Middle school - 20, Total - 30
(ii) Ad hoc Aided School Provincialised status-ah hlankai an awm hriat a ni lo.
2. Kum 2003-ah MNF sawrkar bawkin nasa takin hmasawnna a thlentir leh a, hetiangin:
(i) Private school 213 zet chu Lump sum Grant-In-Aid-ah hlankai leh an ni. School hrang hrang hlankai dan chu hetiang hi a ni : HSS - 15, HS - 132, MS - 66; Total - 213
(ii) Hemi kum vek hian Deficit school 200 teh meuh chu Provincialised status-ah hlankai an ni a, hengte hi HS leh MS te an ni.
3. Kum 2008-ah MNF sawrkar bawkin zirna in hetiang hian upgradation a ti leh:
(i) Private School 82 lai Lump Sum GIA-ah hlankai an ni. Hetiang hian : HSS - 12, HS - 34, MS - 36; Total - 82
(ii) Lump Sum Aided School 203 zet chu Ad hoc status-ah hlankai leh an ni : HSS - 12, HS - 129, MS - 62. Total - 203.
(iii) Ad hoc leh Deficit school 46 zet chu Provincialised status-ah hlankai leh an ni. Hetiangin: HS - 10, MS - 38; Total - 48
4. Kum 2013 hi School upgradation hnu kum 5-na a ni leh ta. Congress sawrkar lai a ni ve ta thung a, engmah hmasawnna hmuh tur a awm ta lo a, a pawi hle mai.
(i) Private to Lump sum - Nil
(ii) Lump sum to ad hoc - Nil
(iii) Ad hoc to Provincialised - Nil
5. Kum 2018 hi school upgradation awm hnu aṭanga kum 10-na a lo nih leh a. Congress sawrkar lai bawk a lo ni leh a, June 2018-ah School pakhat Ad hoc Aided Higher Secondary School chu Provincialised a ni a, a bak engmah hmasawnna a awm lo.
(1) Private to Lumpsum - Nil
(2) Lump sum to Ad hoc - Nil
(3) Ad hoc to Provincialised - HSS 1, HS - Nil, MS - Nil
Sawi tawh angin tun lai hian upgradation ngiata khawtlang school nuar apui an tam a, kum kal tawha sawrkar kalphung en chuan kum 5 dan zelah hmasawnna a awm ṭhin. Mizoram sawrkar Congress hnuaiah hian kum 10 zet chu vantlang zirna inten hmasawnna (upgradation) an hmu lo tawh a ni. Kumin hian a hlawm deuhin tih a la tum a nih chuan kan hriatpui lo a. Sawrkar hian chhuanlam hrang hrang vangin upgradation a ti lo nge, zirna in lam hmasawnna a ngaihsak tawk lo?
(1) Sawrkar hian pawisa lam harsatna chhuanlamin upgradation a khawih rih lo angin insawi ta ang se, hlawh tam tak tak nei turin zirtirtu thar tam tak a la lawi si a ni. Khawtlang school tana kum tam tak lo thawk tawh leh kum over ṭhak thlenga thawk mekte dinhmun upgrade tura ngaihsak a ni rih lo erawh hi chu a pawi ngawt mai. Heng Aided school zingah hian a tam zawk (ad hoc aided) phei hi chu Pu Lal Thanhawla hova Congress sawrkar hmasak lai huna beiseina sang tak an neih avanga an khawtlang VC ten an din an ni deuh fur leh nghal. MNF an lo sawrkar tak avanga an nin harsa tak chunga an lo upgrade chhoh bek bek takte an ni deuh vek zawk a ni.
Khaw khata lehkhathiam an neih hmasakten khawtlang hmangaihna avangin nakinah chuan sawrkarah kan la lut ve mai ang tia, hna dang pawh ngaihsak hman lek lova beiseina sang tak nena an lo thawh ṭang ṭangna chuan khawngaih lettu nei ta lo ni awm takin, an in dawm kun mek a ni. Kum 20/ 30 dawn khawtlang tana an hun hman tawhna chuan an beiseina a thlentir theih tak si lovah chuan an kum a lo upa ve zel a, tar alamah engmah sawrkar aṭanga benefit awm lovin an pension chhuak ve ṭan mek chu a ni ta mai si, an va lainatawm em!
(2) Sawrkar-ah an luh hian zirtirtute hi an inthlahdah zel tih ṭawngkam hi mi ṭhenkhatten an sawi duh dan a ni a, a dikna tam tak a awm. "Kan nghet ta bawk a, theih tawp chhuahin ka service chhung na na na chuan result ṭha tak nei turin ṭan kan la teh ang" tih tak aruanga inthlahdahna chance-a hmang ta mai lo awm zauhte hian midang hmel an tibal thei hle dawn mai.
Amaherawhchu, mi ṭhenkhat tlemte inthlahdahte avanga inthlahdah lo mi tam zawk kan vai hmuh chhiat vek erawh a ṭha awm lo e. Zirtirtu taima tak tak, rilru leh tihtak zeta thawk, zirtirtu indaih lohna avanga mahni hlawha substitute teacher rawih belhte an tam mai. Mi tlemte inthlahdah chhuanlama upgradation tih loh hi chhuanlam tling a ni lo e.
Tuna sawrkar School-a thawk mekte pawh hian an hna thawh hi a zahawmin, mi puitling chher turin mipui leh sawrkarin kan beiseina a sang hle tih hre chungin ṭan la sauh sauh se.
(3) Zirtirtu inthlahdahte hremna dan pawh hi khauh leh ṭha zawk duan ni se, chu chuan tuna thawk mekte enkawl kawngah pawh nasa takin awmzia a nei dawn a ni. Zirtirtu ṭhenkhat mahni naupangte khuaikhem meuh pawh ban lova hmun danga la transfer kual mai mai hi chu hremna a na tawk lo mah mah. Zirtirtu leh sawrkar hna dang thawkte zu rui thle mai mai leh office leh school kal ṭha peih lo kan en liam mai maite hi a pawi a, na taka hrem ṭhin ni se an sual ngam lo mai ang. Misual hremna dan siam kawngah dan siamtu sawrkar hi a chak loh chuan misual ngampattir pawh thil awm thei a ni.
(4) Sawrkar tan heng Aided School-te upgrade hi Zirtirtu indaih lohna siam remna hmanruaah hman theih an ni. Tuna Ad hoc Aided-a awmte hi Provincialised ni se, zirtirtu indaih sa an ni a, indaih lohna school lamah sawn chhuah tur an awm nual thei zawkin a rinawm a, sawrkar tan zirtirtu indaih lohna pawh a tiziawm duak theiin a rinawm. Lump Sum Grant-in-Aid hote hi Ad hoc Aided-ah hlankai ni leh se, khawtlang mipui phurrit tam tak chu chhawkin a awm leh dawn a ni. Chutiangin private school pawh Lumpsum Grant pek ni zel thei se. Zirna siam tha tak tak tur chuan sum sen huam a ngai a, ram hmasawnna ruhrel lian tak a nih miau avangin insenso thlawnna a ni lo tih hriat a ngai.
(5) World Class Education siam turin zirtirtu ṭha leh thiam, mahni hna thawha hlim leh phur tak kan neih a ngai. Zirtirtute ber beidawng leh lungawi lova kan siam reng chuan a vanduaithlak dawn a, an zirtirte lakah motivation/ inspiration an pe thei dawn lo. Zirtirtute pawhin hlawh tam ringawt beisei lo se la, an hnaah inpe takin, mi ropui ka chherchhuak ṭha em tih inenfiah reng chungin thawk se a ṭha hle mai. Heng Aided school-a thawkte hian hlawh tam ngawt an beisei niin a lang lova, hma lam hun atana lungngai lutuk lova, service security nei ve chunga tui taka thawh bawrh bawrh theih an chak niin a lang.
Khawtlang mipuiten thlatin Fee chawi lova mahni in lum aṭanga fate sikul kaltir ve an nghakhlel a. Khawtlang hruaitute pawhin an khaw develop-na tur sum tam tak sikul tana pawh pen reng mai hi a hautak an ti ve niin a lang, sawrkar chet ve an nghakhlel takzet niin a lang. Chhungkaw nu leh pate lakah faten duh zawng neiin an ngen ang deuhin mipui nu leh pa ber sawrkarah ngenna hrang hrang an thlen ve niah i ngai ang u.
Hlim takin kan fate hian zirna an dawn theih nan zirtirtute hlimna hi kan ngaihthah thiang dawn em ni? Hna zahawm leh sangah zirtirtu hna hi siam ila, mi thiamten an luhchilh zel ang a, zirna ṭha kan nei thei mai dawn a ni. Sawrkar pawhin zirna siam ṭha turin insenso deuh huam se, Aided School hrang hranga thawkte hi an lo thawh tawhna zawng zawng zah takin dinhmun ṭhaah han siam ila. Kum 5/10 velah an pension chhuak dual ang a, lawm takin an dam chhung hun an hmang ve thei dawn a ni.
- Sarah-i Pa