Written by
- Pathara Sailo
AIZAWL-IN HMANGAIHTU A TLACHHAM
Hmana Aizawl an tih vel lai tak chu Governor awmna vel aṭanga Aizawl Civil Hospital inkar vel hi a ni. Aizawl lo luah hmasa tawhtute chu Lalsavunga 1827, Thanhranga 1878 vel, Ngana 1887 vel an ni. Kum 1890 khan Saphoin awm nan an cheibawl a, hei hi sawrkar lam hian Aizawl din kumah a hmang ta a ni. 1990 khan Aizawl hian kum 100 tling. Aizawl mi hlun han tih hian 1890 leh 1930 inkara lo cheng tawhte hi tin zawn ta ila a dik thei ang em?
Ka pa te chhungkua hi 1956 vela Aizawl-a pem lut an ni a, ka nu te hi Aizawl dai hnai tak Sentlang atanga 1957 vela Aizawla pem lut an ni. Min thlahtu Lalsavunga in hi Governor tualzawl-ah sawn a ding ṭhin a ni awm e. Aizawl mihlun tia chhiar tur zinga mi kan ni lo. Amaherawhchu, kan unau hi Aizawla piang kan nih avangin Aizawl khua kan ni. Thu ziaktu lar tak Pu Chhuanliana hi Aizawla piang la dam zingah a upa ber pawl a ni tawh ang a, amah aia upa pawh dam an la awm nual ang.
Aizawl hi 457 sq km a lian niin feet 3,714 vela sangah a awm. Chhiarpui hnuhnung ber 2011 khan mihring 2,93,416 an awm a. Vai ram sumdawng lianho chuan kum 2021-ah hi chuan mihring 4,00,000 zet awm angin an chhut ang. NE India-a khawpui hrang hrang mihring cheng tam lamah Aizawl hi 6-na a ni phak. Aizawl hi khawpui ṭhang duang tak a ni chho mek.
A khawthleng hi rem ru ang reng tak a ni a, Zemabawk aṭanga Falkawn thleng hi harsa lutuk lovin thirsakawrin a inkhalh thlen theih. Sik leh sa hi Mizoram chhungah rau rau chuan atha pawl tak niin a lang a, hmun dang
aṭanga lo awmte hi Aizawlah kum chanve vel an awm chuan an vun a lo eng a, an mam kung kung thei. Sikserh pawh hian a bawh vak lo niin a hriat a, doctor-ho hian Aizawl mi leh sa sikserh vei chu ram i riak em? Aizawl chhuahsanin i zin em? an ti thin.
Hnamin khawpui bera an neih hi khaw pawimawh ber a ni lo thei lo va, miin Washington an tih chuan USA an sawina, Tokyo an tih chuan Japan an sawina, London an tih chuan Britain an sawina. Mi ram khawpui hming an sawi hian a ram pum leh a mi chengte sawina a ni ṭhin. Khawvel ram dang lakah Delhi-in India ai a awh a, Mumbai emaw Chennai emaw chu nuamin ropui i ti zawk a ni mai thei, mahse, India aiawh turin khawvel dang lakah a tling lo a, hman a ni ngai lo.
German khawpui a nih avanga Berlin-in hamṭhatna a dawn zozaite avangin Munich khawpuiin a thik àwm reng kan la hre lo. Stuttgart khawpuiah chuan German hnamin an chhuan em em leh khawvela car siamtu company ropui BMW leh Mercedes awm mah se, Germany chhinchhiahna putu chu Berlin a ni tho tho. Hetiang a nih avang hian Mizote tan pawh Aizawl hi khawvel danga Mizoram kengtu a ni tlat tih kan hriat a pawimawh bawk.
Aizawla kan luh khawmna chhan hi chhan chi hrang hrang vang a ni a. Mizoram chhungah Aizawl aia changtlung khaw dang a awm loh avangin cheng nghet tur leh chakkhai lam tur leh damna kan duh avangin Aizawl hi kan pan mek zel bawk. Aizawla pem lut zingah chhuahsan lehtu aiin awm nghet hlen kan tam zawk a, Aizawla in bengbel rei tawhin kan chhuahsan leh zen zen lo. Aizawla pem lutte'n fa kan han nei a, kan fate chu Aizawl khua an lo ni a, chu mite chuan fa an han nei ve leh a, chumite tan chuan kan pi leh pute khua chu han thlakhlelh lutuk nachhan tur a tam tawh ṭhin lo. Pem let leh tumna pawh kan nei chuang lo.
Aizawl chu kan pi leh pu, kan nu leh pate, kan u leh naute lu phumna hmun a lo nih tak avangin keini tan pawh kan khaw nghet a ni ta a. Aizawla kum 90 dawn lo cheng tawhte pawhin mikhual min ti lo va, pem lut hmasa deuh leh pem lut tlai deuhte pawh veng tin leh kohhran tinah a hruaitu kan ni fer fur a. Aizawlah chuan chatuana awm hlen tum ang zia zangin in leh lo benbel tumin kan phusa ni tin ta a.
Chutianga in hmun lo ram kan lei a kan inbenbel mek lai chuan; Aizawl chu kan mikhualna niin kan ngai lui tlat a. Kan awmna veng aiin kan pemsan khua kan ngai zawk fo va. Khawchhuak bil te te telephone directory hum var chungin khua kan thlir a, kan pem chhuahsan tak khaw hluiah let leh tang nge kan ti hlawm hauh si lo. Kan awmna veng mipuite, YMA te Kohhrante hi chhiat ni ṭhat nia min tuamhlawm turin kan ring tawk lo nge ni? Khawchhuak pawl hi kan din fer fur mai a. Aizawla veng hrang hranga Branch YMA leh Kohhran leh veng mipuite hi chhiat kan tawha min tuamhlawm tura kan ring zo lo a nih chuan Aizawla veng hrang hrang Kohhran leh YMA hian inenfiah a mamamawh ang.
Zan khat chu MPL-a Aizawl FC leh Chanmari FC an inkhelh ṭumin ka fate nen TV-ah kan en a, ka fanu pakhat chuan Aizawl FC a ṭan bik tlat a, a dang zawngin Chanmari an ṭan thung a, a unauten, “Eng vangin nge Aizawl FC i ṭan?” an tih chuan, "E le, Aizawl khua ka ni a, Aizawl FC ka ṭan loh ten,” a ti. Chanmari West leh Chanmari Veng hian inzawmna thuk tak kan nei tih ka faten an hrethiam vek a, chuti chungin ka fanu pakhat chuan kei aiin rilru puitling a lo pu tlat mai a. Kei chuan veng bil rilru ka lo pu a, ani chuan Aizawl khaw rilru a lo pu daih si.
Kan ngaihtuahnain Aizawl a huap zawh lohzia lanna dang leh chu kan chunga roreltute'n zawrh an phal loh zu leh ruihhlote chu mahni vengah zuar an awm loh nan hma kan la a, mi venga a awm chu kan pawisa vak thung si lo. Mahni venga tute emaw awmtir phal lovin kan hnawtchhuak a, veng danga awm thei turin pem lehkha ṭha deuh deuh pawh kan ziahsak hnial chuang hek lo. Kan awmna thler a fai dawn chuan kan kawmthlang thlerte'n kan thli chu lo hak bawrh bawrh mah se kan pawi ti vak lo. Fur laia tuihawkin a len tura ran thi leh ek kan paiha kan sah hum hum duh dan aṭang hian kan rilru put hmang chu a lang reng mai.
Kan ngaihtuahnain Aizawl a huap zawh lohzia lanna dang leh chu Aizawla lo cheng rei tawh ten WhatsApp group an siam a, chu mite chuan eng emaw thil an han ti a, kan ei lo em em a, kan sawisel luai luai a. A sawiseltute chuan pem let leh kan tum tawh miah lohna khua welfare association kan din a, khaw chhuak haw runpui kan ti a. Kan pemsan tak khuaa thla khat em pawh cham peih leh chuang si lote khan, Aizawl veng pakhatah khawtlang leh kohhrana a neitu ber chan kan chang leh zui a. Lem kan chang vel mai mai ve tho a. INSAWISELA INDEM VAK THEI HI KAN AWM CHUANG LO.
A pawimawh ber nia ka hriat chu Aizawla inbengbel zawng zawng hian tun ai hian Aizawl hi ta neih thiam ila, Aizawl hi ka khua ti ila, kan awmna vengte hi Aizawla veng pakhat mai a ni tih hai der lui tlat lo ila, kan pem chhuahsan tak khua kha kan khaw hlui a ni tih i pawm ang u.
Mizoram chhung leh ram pawna Mizo zawng zawngte leh khaw hrang hranga chengte pawhin Aizawl hi kan ram leh hnam pho chhuaktu a ni tih i hre thar ang u. Chutianga rilru kan siam ṭheuh theih chuan Mizo, mikhual, Aizawla cheng, Aizawl mi hlun, Aizawla piang sei lian, chhuan lo awm leh zel turte tan Aizawl hi khawpui nuamah kan siam chho thei ang. Aizawl hi a ṭha lam zawnga khawvel mit hmuha kan siam chuan; Mizote hi hnam dang lakah a tha zawngin kan pho chhuak dawn asin.