ZIKPUII PA SIKNI ENG KA THLIR
Mizo hla Ṭha zinga tel reng tawh tur chu Zikpuii pa phuah ‘Sikni Eng’ hi a ni ti ila, thu kan uar lutuk lo ang chu! Thlasik boruak nuam leh mâwi êm êm mai a phuah chhuahna hla hi, Krismas hla ni miah si lo, masi hla ang maia kan neih zui tak a ni bawk a, a daihzai viau mai. He hlaah hian Zikpuii pa ngaihtuahna leh khawvel thlir dan thui takin kan hmu thei a. Chuvangin, he hla thlirna hi phak ang tawkin han ziak ve leh ila, fâkna tur a awm chuan kan fak ang a, sêl ngai a awm pawn kan hmaih hek lo ang.
Sikni Eng hla hi Zikpuii pa’n Shillong hmuna a phuah a ni a, kum 1950 tawp lam, November ni 7-a a phuah a ni. Shillong thlasik hun mâwi rawn inherchhuak chuan a ngaihtuahna hruaiin, Zoram thleng rawkin a hruai chhuak ta daih nghe nghe a ni a. A phuah dan a sawi hi han tarlang hmasa ila:
“Tûk khat chu ka harh hma hle a, khaw vawta ka thawh hreh chu ka mu meng reng a. Tukverh aṬang chuan kan ral lehlam Shillong Peak tlang pangte chu ka thlir a, zing ni chhuak tir chuan a chhun eng a, a ram pumpui chu a thar sur mai a. Sava leh rannung an hrâm lem lo, mahse ka lungleng chuan Zoram min tingai a, ka mitthla chuan kan in bul chhimlam ram chu ka hmu a; 'tah chuan Vaiva te, Tukhumvilik te, Chinrang te, a chang chuan Vakul leh Bullut te pawh an hram kul kul Ṭhin a, tun laia Republic veng ropui tak hi a la awm lo. Shillong khaw mawi leh ram mawi ka en nin loh lai chuan, Aizawl reserve ngaw puia nungcha rawl ri kalh nuk mai nen chuan ka hre kawp a nih loh pawhin ka hmu kawp tlat mai,” (Zozam Par 116).
Mizoram hi, miten ram pawna an han awm bosan hian, a lo ngaihawm Ṭhinzia leh mite lung a lo dum Ṭhinzia hi kan thu leh hlaah hmuh tur a awm nual a. Shillong thlasik boruak chu nuam viauin, mâwi viau mah se nungcha râwl mâwite tel lo chuan a famkimin, a kalh a kim tlat si lo tih kan hmu thei ang. Anni hun lai Zoram khawvelah khan, tun lai ngawt ai chuan khuarel thilte nen, hnai lehzualin an la khawsaho theiin, thlasik mâwina leh duhawmnate belhchhah turin nungchate an la tam tawk tih a hriat reng mai a. Shillong khuavel lakah ringawt pawh Zoram khuavel chu malsawmna tih loh theih rual a ni lo.
Khuarel thiltihtheihna Zikpuii pa thinlunga lo lang hi a ropui thlâwt a, hla Ṭha taka dinchhuak tura Zikpuii pa'n a ngaihtuahna leng vel a suihkhawm lah hi a nep lo hle bawk. He hla Sikni Eng-a khuarel thil (nature) a champion-pui dan hi tun Ṭuma kan umzui tur ber chu a ni a. He hla phuahna atana pâwltu hi a châk hle a ni tih hriat nan a kamchhuak hi han dah leh ila:
“Pu Vankhama khan tlaizawng par a phuah khan nature (khuanu kutchhuak) mawina chu nula hmel mawina nen a tehkhin a,
Tleitir Sakhmel ianga Tlaizawng par,
Vulmawi kan ti ang che hming lema’n
a tia, a dik a, a ropui! Mahse kei chu ka va kal thui hret a, khawvel mawina (nature) chu mihringte hmel ai chuan a sang deuh va, pangpar mawina zawng zawngte, thil rawng mawinate chu ni eng aṬanga lo chhuak a nih hre rengin
Tleitiri sakhmelin a cho lo che
Partin mawina pawh i zar an ni,
ka han ti ve ta rawih a, amah William Wordsworth-a dan takah nature (khuanu kutchhuak) chu ka dahsang deuh a ni,” (118).
Ni, Zikpuii pa kamchhuak hi a dik chiah a, khuarel hlutna a hmu chiang a, khuarel mâwina a hmuh hmaih hek lo. Sikni eng mai ni lo, eng hrim hrim hi mâwina engkim mai kengtu pawh a ni lah tak reng a. Rawng chi hrâng hrângte rawng dik tak hi zanah chuan a lang fiah thei lo rêng Ṭhin a ni.
Kristianna lo luh hma khan thlasik hun hi, pi leh pute khan eng ang chiahin nge an ngainat a, an hlut tih hi ka hre phak mai lo a. Kristianna lo luh hnuah erawh, thlasik huna Krismaste a lo awm nen, hman ai chuan thlasik hun hlutna chu a lêt tam takin a awm ngeiin a rinawm? Hunpui inṬhen dan hrang hrang zingah, favang hun hian, kan thu leh hla lamah hmun a chang tam viau a. Chu hun nuam tak chu Ṭhal thlasikin a rawn zui leh chat bawk si nen, a lungleng mi tan chuan nêp a har reng a ni. Fûrpui hnuai pik zet ata, khawvelin mâwina rawng thar a rawn sin leh chu Zikpuii pa khan hmuh Ṭhelh hauh lovin,
Kumsul lam ang a lo her changin,
Sikni eng mawi a lo lang leh ta;
ZingṬian lenkawl leh ram loh lentu,
Thingsiri zar tin an mawi mang e!
Thlir ve u khawvel mawina hi!
A rilru chu, thlasik ni eng mâwiin a fân mek laiin, khuarel mâwina chu amah chauha pumbilh phal loin, mi dangte paw’n hmu ve se tiin zawhna a siam a. Shillonga a hnathawhna hmun Assam Regimental Centre-ah chuan ardali-in (orderly) zing thingpui chu a rawn pe ve mek bawk a. Ani chuan chu khawvel mâwina chu a ardali chuan a hmuh ve loh hlau êm êmin, “En teh en teh, Loushezu ka ti a, khawvel mâwina chu ka han kawhhmuh a. A lo hre awzawng lo va, ‘Kya hai? Babu’ a ti a, kawngkhar bul vel chu a zawng ta thut thut mai a. Thei leh thei lovin kut zaizirin Madanriting lam chu ka kawhhmuh a, ka kut khing hnih chu ka ruai a, ‘Bahut sundar hai!’ Hai ka nai’ ka han tih chuan a hrethiam ta a, a nui a, thupuia la tehchiam lo hian ‘Aw’ a ti kuai deuh ruih a,” (116).
Chutia, khawvel sikni eng mâwina mi dangten hmu ve se tia, duhthawh êm êma a ardali a lo hrilh ve lah chuan, pip e pup e a ti mang bawk si lo. Thil pangngai naranah a ngai mai si a. Chutah chuan a ni, hring mite hian khuanu thil siam dangte kan tluk lohzia leh Siamtu ropuina kan inhmuhfiah hleihzia chu a hriat chhuah a:
Nungcha rawl leh par tin hian,
Siamtu fakin zia an tar
Hringmi leng hian dawn thiam ve maw?
tiin, a hla chu zai zawmpuiin, a chang khatna chu a khar tâk ni. A ardali khan, ani ang êm chuan kha thlasik, sikni eng mâwi kha a lo ngaisang ve i khaw si lo tih a'n hriat khan, 'Hringmi leng hian dawn thiam ve maw?' tiin mihringte inenfiahna tur darthlalang Ṭha tak a rawn hûn chhuah phah ta bawk a ni.
A hla chang hnihnaah chuan insum si se tawh lovin, khuarel mâwina chu mi bâkin a puah chhuahpui ta pawm pawm mai tih kan hmu zui a. Sikni eng mâwina leh nulate hmelṬhatna an khaikhin a, mahse tleitiri sakhmel Ṭhatna ai chuan chu khuavel sikni eng mâwi chu mathei lovin a ropuiin, a sân zawkzia a'n chham zui leh ta zat a.
Tleitir sakhmelin a cho lo che,
Partin mawina pawh I zar an ni;
Sappui thil tintuah rem thiam pawh hian,
Nang anga rawng mawi hi an ban ngai lo,
He lai tlara Zikpuii pan khuarel (nature) a dah chungnung dan hi han chhiar nawn leh mah teh. Kan tleitirite sakhmel mâwina leh Ṭhâtna pawh chu, sikni eng mâwi lakah chuan a ho vek mai si a. Khawvela thil mâwi engkim mai innghahna chu sikni eng a nihzia chu a thup bo phal mawlh lo a ni.
Hetih lai hian, a tlar dawt lehah hi chuan a tih luatah, a ke chheh a phet Ṭhelh thung a nih hi! Zikpuii pate hun lai khan Mizorama Sapho an la tam dan leh, mi nawlpui chunga leng an nihzia chu kan hriatpui tho ang a. Mahse, kan tleitirite mâwinain a cho loh; Sikni eng mâwi chu, sapho siam chhuah theih tur ang maia ngaih theih tura thu a'n chhep hi, a tisual ve deuh chuan ka hria. Sap ngaihsan rau Ṭha lo zawk, pathian tê náu ang thawthanga ngaihna kha, he laiah hian kan hmu thei a. ‘Nang anga rawng mâwi hi an ban ngai lo’ a tih rual chiah hian, tleitiri te sakhmel mâwina chu sapho chuan an siam chhuak thei mai a ni ang a, tih tura ngaihtuahna awm hian hnial khan a tiawm lo thei ta lo a ni. Aw he lam hi chu ni danga sawiah kan khek rih ang.
A changhnihna tlar li-na chu zai zawmpui zelin, thilsiam zinga ropui ber inti, mihringte aia a dah san dan chu sawi loh; khuarel, rêla duangtu Siamtu paw’n he thlasik hun mâwi leh nuam ber hun lai ngei hi a ni, khawvela lo kal nana a rawn thlan chat tiin, Bible ram dân kal pelin; zaipute zalennain, a aia sawi uar lehna tur awm thei tawh chuang lovin a chham chhuak ta zâwih zâwih mai a nih hi.
Aw, khawvel mawina sikni eng,
Ka fak seng lo che lungmawla'n,
Nang hi I ni ve ang Remna,
Lal fa pawh khan a rawn pan.
Amah paw’n he lai chungchang hi tihian a sawi reng a, “Ka kal thui deuh va, Krismas boruak lo hnai Ṭan tawh chuan min zap deuh hiau hiau tawh a. Keini mihring sual tlan tura kan Lalpa lo kal chuan thlasik ni eng ang te hi chu rawn kal chhan a ni lo tih Bible bu pum hian a puang a, belh leh chuan a ngai lo. Mahse lo kal tur a nih rau rau chuan thlasik khawṬhal khawvel nawm lai a rawn chuh ve hi chu ka suangtuahnaah a tel emaw tel lo emaw a awm a. Ama siam vek thlasik ni eng han phuah tak a zara han lam tel ve chu a sual lo vang chu tih thu a ni,” (117).
A hla chang thumnaah chuan, a rilruah Zo leh Zoram a ngaihsanna leh ngainatna a rawn lang zui a. Shillong hmun a, Sikni eng mâwi avanga hla phuah si khan, Shillong hmun leh ram vel han fân a chak hran lem lo. Shillong aṬangin Zoram lamah a ngaihtuahna a thlawh chhuahtir ta daih a. A lunglenna chuan hruai zelin, Zolentu Zo thing tin maite chu han fan leh chuan a châkzia a zaipui ta zel a:
Lunglai a fan nun hlui mualliam hnu,
Thinlai darthla lengan a lo lang;
Suihlung lengin khua tin hawi ila,
Fan ka nuam lentu zo thing tin hi
A hla changthumna tlar nganaah phei chuan, he hringnun hrehawm hi bik bosan a duhzia (escapism) leh nungcha dangte nena a hringnun chu inpâwi fei thleng tawp mai a hreh lohzia chu uar takin a chham leh ta a. A chak chhan pawh eng dang a ni lo, Savaten zing ni chhuak lawm a, anmahni Siamtu fâk a, an hram chiah chiah anga awm ve chu a chak hle a ni tih kan hmu zui zel a ni. Zikpuii pa pâwltu nature hi, he hla pumpuiah hian a châk hle tih kan hmu thei ang chu, chu chu atan han up bo theih mi a ni lo a, silai zen Ṭang Ṭha ang maiin a puak chhuak ta Ṭhiai Ṭhiai mai a nih hi.
Sirva len thiam nun inthleng i,
Khawvel taksa lungkham pelin,
Chuan ka nuam ram loh lentu
ZingṬian sikni eng mawi lawmin.
He lai tlar chungchanga Zikpuii pa kamchhuak hi han enzui leh teh ang, “Chutiang bawkin keipawh he thlasik zing ni eng mawi leh khaw tlang hlimawm tak chuan ka tetzia leh engmah ka nih lohzia min hriat chhuahtir a; ka nihna zawng zawng leh ka ngaihtuahna zawng zawng nen thilsiam ropui tak siamtu rilru chu zawmin, tlang chung zawl leh kawr ruamah te, a pangpar leh a thing zar mawi karah te chuan, a zawmpui peng savate leh rannungte angin, mahni buaina leh enghelh zawng te pawh dawn chang lovin, leng ve ta mai mai ila a va nihlawhthlak dawn em ka ti a,” (118).
A hla thu chungchangah hian, Daduhi sak nen a thu inang lo lai a awm zeuh zeuh nain, Zikpuii pa lehkhabu Zozam par aṬanga a hla thu hi kan lakchhuah a nih avangin, lehkhabua mi hi a dik zawkin kan ring a, kan hmang ta zawk a ni e.
Works Cited
Zikpuii Pa, ‘Zozam Par’, MCL Publication, Lengchhawn Press, Bethel House Khatla, Aizawl, 1999, Print.
- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor Dept of Mizo. GANC