PASALṬHA I NI VE DAWN EM?
Kan nun dan leh hun kan hman danah te hian hmanlaia an tih dan leh tuna kan tih dante khaikhina teh a ṭul chang a awm fo va. Thil ṭhenkhatah chuan hmana an thil tih dan a ṭhat zawkna a awm rualin thil ṭhenkhatah ve thung erawh chuan hmanlaia an tih dan hnawla hmasawn a ngaih chang a awm ṭhin. Chuti a nih mek lai chuan thudik pakhat, dik lo thei lo leh hun emaw changkannain emaw a tihdanglam ve ngai loh a awm a: khawvelah hian thil thar reng reng a awm lo tih hi.
Mizo khawtlangah hian ‘pasalṭha’ hrilhfiahna hi a ri khát hle a, ‘pasalṭha’ han tih hian Mizote thinlungah a chian em avang pawh a ni mahna. Pasalṭha chu tute nge? Hmanlai pasalṭha kan hriat ṭhinte chu an huaisen em em ṭhin a, ‘huaisenna’ kha anmahni tipasalṭhatu pakhat leh anmahnia kan hmuh lian ber a ni ti ta ila kan sawi sual kher lo vang. An huaisen bakah an tlawmngai a, an inngaitlawm em em ṭhin a. Pawn lam aṭanga hmuh theih chinah chuan an thupui ber nia lang chu khawtlang rawngbawl leh venhim a ni.
Pasalṭha hmingthang Chawngbawla kha a huaisen thu an sawi ruala a chapo loh thu sawi tel a ni ṭhin kha a ropui hle. Sa hráng laka sawi tur leh chanchin ngah tak Chawngbawla hi zu hmunah mi pakhat amah hre lo tuin, “Nang ṭhiana, sa bawp eng zat nge i man ve tawh ?” a ti chhên mai a, Chawngbawla chuan, “Sa bawp tih tham pawh ka la man ve lo,” a ti mai a; mahse chu pa chuan a zawh tak sek sek avang chuan Chawngbawla chuan, “Chutia min zawh sek sek si chuan, man tih tham pawh ka la nei lo, a lungthu pawh a la kim lo. Savawm ramtla bawp pakhat ka man a, Sakei chho sang kai lai bawp pakhat ka man bawk a, chuti zawng chu a ni mai,” a ti ta a. Helaia a ṭawngkam aṭang ringawt pawh hian a chapo lohzia a hriat theih mai awm e. A larna leh hmingthanna chu ral beihnaah a la ni leh ta nghal. Histawri kan sawi (narrate) danah pawh hian inang lo tak takte pawh a awm ṭhin a. Chhim leh Hmar indo chungchang pawh kha sawi dan pakhatah chuan chhim lam chuan Sialhmur an run a, Lalpuithanga te chuan pasalṭha Chawngbawla chu an hruai ve a. Chutah Sialhmur/hmar lam pasalṭha Nghatebaka chuan a awm bo laia Sialhmur run a ni chu a ngai thiam lo hle a, a va haw nâk chuan chhimho chu a kâp zui chiam mai a, an tlanchhe dum dum mai a ni. Chu'ng hunah pawh chuan Chawngbawla chu a khaw mipuite venghimin an hnung a dawl a, Nghatebaka pawh a that zui ngei a ni awm e. Chawngbawla’n, “Huai zawng a ṭha lo ve, kei aia huai chu lu zuar an ni; ka huai hi i a tawk lek a ni,” a tih hian amah aia mipuite himna a ngaih pawimawh zawkzia leh a hma a sial loh zia a entir kan tithei ang. Chawngbawla bakah hian pasalṭha dang huaisen tak tak Taitesena, Khuangchera, adt. kan nei a, anni huaisenna lan chhuahna ber chu khawtlang venhimna kawngah a ni tlangpui a tihtheih awm e.
Tunlai hunah han lut ta ila, hmanlai ang lo takin midang hliahkhuh ngai leh midang thlamuanpui tur mamawh chu chak lohnaah ngaiin tlawmah kan la a. Chumi in a hril chu mahni ṭheuh hi huaisenah leh chak tawkah kan inngai a, chu chuan mahni ṭheuh ‘pasalṭha’ riauah min inngaihtir a tihtheih a. ‘Huaisen’ kan tih zawng a dang ta pawh a ni ang. Tunlaiah chuan mahni in lum aṭanga thu hmanga midang nghaisakte hi huaisenna kan tih tâk a ni ang, kan phone leh computer hmaah hmaichhana kan sawi ngam loh tur tak kan kutzungtang hmangin kan chhak chhuak bawrh bawrh ṭhin. Tunlaiah chuan aia upa zah lohte hi huaisenna dan chi khat a ni mah na, aia upa zah ngam an tlem em mai. Tunlaiah chuan dik lohna lai inhai lansak hi huaisen taka politics khelh dan a ni ang, party hrang inlungrual taka ram tana thawk tlang dial dial hmuh tur an vang em mai. Ramin chhiatna a tawh pawhin party inchirh theh nana hman a ni fo ṭhin. Tunlaiah chuan ram hruaitu leh mi thiltithei hman ṭangkai hi huaisenna a ni ang, ram hruaitute’n mimal tana tihsak tur an ngah thei em mai. Tunlaiah chuan mi sawisel emaw sawisel ngamte hi huaisenna a ni ang, ram hruaitu emaw kohhrante han sawisel ngat phei chu huaisen titu an awm a, anmahni pawhin huaisen an inti ṭhin niin a lang.
Engpawhnise, a chunga tarlan zawng zawngte khi tu emaw ngaihdanah chuan ‘mi huaisen’ vek an ni. ‘Huaisen’ kan intih ṭheuh si avangin he thumal hi hrilhfiah pawh a har khawp a. Chutih rual chuan huaisen teh nana ]ha tak a awm thung a, chu chu kan huaisenna chuan khawtlang emaw kan bula mite tan thil ṭangkai emaw thil ṭha a ti em tih hi a ni, hei hi pasalṭha teh nana tha leh tlo ber pawh niin a lang. Huaisen kan ngaihdan hian thui tak a hril a, hmanlaia pasalṭhate kha tun thlengin kan ngaisang em em a. Tunlaia huaisen kan tihte pawh ngaihsan enin kan en ṭhin a nih hi. Hemi kawngah hian kan rilru put hmang (mindset) a pawimawh hle. Mi ṭhenkhat chuan mahni pum tihpuar nana midang chan ai laksak tur khawpin an huaisen a, ṭhenkhat chuan mahni rilru dam lohna tlansanin midangte tihhrehawm hlauvin an nui lui a. Hmanlai angin ral dova chhuah a ngai tawh lo va, mi zawng zawngin ram hruaitu hna kan thawk thei lo bawk a. Tui mal farin tuifinriat a siam ṭhin ang hian kan hmazawn ṭheuha midang chunga rilru ṭha pua thil ṭha kan tih hian khawtlang tan thil ṭha ti ang kan ni a, pasalṭha ze lian tak kan nei tihna a ni. Pasalṭha I ni ve dawn em le?
- Debbie Rinawmi