KHAWKHERH NGE WALNUT?

Kan naupan lai (upa ṭawngin ṭawng ta ila) khan hmawmsawm leh thei eng ilo han ei mai tur kha a vang em em a, tam tak chu kan ei phak lohte a ni bawk nen, eitur kan hmuh chhun ang ang pawh kan hlutin a tui pawh kha kan tithei viau ṭhin. Eitur vang tak karah khan kan ei ve fo chu ‘khawkherh’ kha a ni ta awm e. Kha'ng hunlaia kan khawkherh hmuh ve chhun leh ei phak ang kha tunlai naupang zingah hmu ve lo an tam ta ve ang. A kawr pawh kha sak em em mai a ni a, lungtum emaw tuboh emaw hmangin theihtawpin kan chhu keh ṭhin kha a ni a. Kei, ṭhiante zinga a te ber pawl ni reng ṭhin phei kha chu ka va beidawng ngun ṭhin tak!

Chutiang khawkherh chu kan han chhu keh a, kan harsat poh leh kan chhut keh khan a lawmawm duh ṭhin. A chhunga awm lah kha eikhawp kher chhuah a harsa leh em em kha a ni a. Nute hriat lohvin hmunphiah kuang kan thliak ru a, a nei deuh chuan pin emaw hriau emaw an hmang bawk a, a chhunga peng kaw-kel kil em em kar aṭang khan eitur te tak tete kha kan kher chhuak a, kan han hmawm zeuh zeuh ta ṭhin kha a ni a. Kan kher chhuah tlem theihzia leh khami kher chhuak tura tha leh zung kan sen te, rilru pe tak mai leh kan mita ngunthlûk tak maia awm a la awm leh awm loh enchiang zel chunga kan kher ṭhin dan ngaihtuah let kha chuan ‘a lo va retheihthlak em’ tia ngaihtuah let a awl khawp mai.

Eitur dang chu sawi lo ta ila. Tunlaia kan nau/fate leh keimahni ngei pawhina kan khawkherh hmuh, vairam chhuak, a hming pawh ‘Walnut’ zet hi zawng, kan naupan hunlai nena tehkhin chuan a va awlsamin a va hlâwk bik tak em! A chhut keh nan lungtum emaw, tuboh emaw a ngai lo va, tha lah a heh der si lo. Chu mai bakah vawi khat chhut keh khan a tak eitur kher chawp ngai lo, lianpui puiin a chhuak hlawl hlawl a ni mai si a. Tlema sak deuh pawh lo awm palh se kan hunlaia kan tha leh zung sen ang hmun lia ṭhena hmun khat pawh sen a ngai awm lo ve. Chu mai pawh a la ni lo, a khehsa hlang hlak pawh a duh tan chuan lei tur dawr tin deuhthawah a awm tawh nghe nghe. Hemi ringawt ngaihtuah pawh hian tunlai mite hian vanneihna zawng zawng an nei ta a nih hi kan ti mai awm e.

Vanneihna hi eng nge ni ta ang? Mi vannei kan tih leh vanduai kan tihte pawh hi a tehtu thlirna aṭangin a inang lo zung awm asin. Awlsamna hi vanneihna a nih ngai chuan tunlai chhuante hi vannei kan tih pawhin a sual hauh lo vang. Mahse harsatna aṭanga sualchhuah hlawhtlinna hlutzia hre lovin an hun an hmang thung a, an novin an paukhauh ta lo em em si chu a nih hi.

Kan ‘khawkherh’, sak em em leh a tak tlem te kha, kan chhut keh chiaha hlawhtling nia inhria keini naupang ho ‘feeling’ kha tunlai naupang hian nei ve ngai tak ang maw… An ‘walnut’ tikeh hian keini anga hlawhtling intihna kha a pe ve hian ka ring lo tlat mai. Kan ‘khawkherh’ kher chhuah te em em mai, hmunphiah kuang (thliah ruk)/pin hmawra kai vè vé kan ei laia a hân tui zia leh, tlem em em mah se kan hrawk a fahzia te kha, tunlai naupangte hian an ‘walnut’, lian phuk phuka chhuak hlawl hlawl thei an ei hian khatiang tak khan an hrawk hi a fah ve ka ring thei lo zu nia!

Rambuai chhoh (1966-1986) laia naupan lai leh ṭhatlai hun hmangte kha chuan atta, buh uih, thingpui hang, curfew (sipai hlauh) leh harsatna hrang hrang kha, mobile phone leh internet chu sawi loh, electric eng pawh tel lovin kan hmang a. Hrehawm kha eng nge a nih pawh kan hrethiam lo zawk nge, kan nih turah ngaiin phunnawi nachang pawh hre lem lovin kan tei ve naw naw mai a nih kha. Kan eitur hmuh apiangah kan lungawi mai kha niin a lang a, kan nu leh pate erawh kha chuan an fate avang khan mutmu pawh an tuah hleithei lo fo ta ve ang. Tunah kum hnih em pawh la tling lo, khawvel pum hripuiin a nuaina kara kan hrehawm tuar, theihtawp tawpa kan phunnawipui erawh hi chu a la nep deuh awm asin (tawrh dan inang lo zung a ni chung hian). Harsatna namen lo nei chhungkaw tam tak an awm tih hre mah ila, he’ng chhungkuate ngei hi a tuarchhel chhel an niin, phunnawi leh puhmawh tur zawng nasa tam zawk hi chu mobile phone leh internet nena nileng hun hmang thei an ni tlat mai!

Khawkherh tuizia hrethiam lo, walnut leia ei thei chhuan (generation) tan hian harsatna hmachhawn dan leh hlimna leh hlawhtlinna mahnia zir chhuak thei turin khawkherh chi dang, he hripui hmang hian min Siamtu hian min chhawpchhuahsak a ni mai lo maw?

- Dikteii Hnamte