NABATI, Aw NABATI...
Mihringte hi thil intihhmuh ṭhin kan ni a, Mizote hi kan nasa bik emaw tih turin thil engemaw danglam deuh a lo awm hian a chhia emaw ṭha lamah pawh nise hun reilote chhungin kan intihhmuh a, engemaw chanchin danglam a lo awm pawhin a hre ber ni awm tak leh hriat ve chakin kan pu darhin beng kan dawh a. Chu thil chanchin chu a dik leh dik loh lam ngaihtuah vak lovin kan tawng pawng awih ringawt zel niin a lang.
Khawvel changkannain a ken social media a rawn awm tak hnuah phei hi chuan thuleng maksak tak tak a awm leh nawlh ṭhin a nih hi. Bungrua, thawmhnaw, lirthei, smartphones leh thil dang dangte kan intihhmuh nasatzia kan hre ṭheuh a, kan mamawh vak loh pawh kan duha kan intihhmuh tawh laklawh chuan neih dan kan dap ṭang ṭang ṭhin a nih hi. Tunhnaiah pawh whatsapp hmanga inbiaknaah tunlai a kan uar em em leh kan ei nasat tak Nabati hlauhawmzia a darh vak mai a, ṭhenkhat uar zual deuh phei chuan nabati eisual avangin mi pahnih chu an thih tir der tawh!
Thil eisual chungchang hi hriatthiam awlsam thei ang ber turin tawite han tarlang ila. Thil eisual hi awlsam zawngin chi hnihin a ṭhen theih. A hmasa zawk chu miin thil hlauhawm leh thianghlim lo, taksa tana pawi thlen thei a ei vang a ni a, bekang thianghlim lo ei emaw, pa ei chi ni lo miin a eiin taksa a harsatna a thlen ang chi hi a ni. Hetiang a nih loh vek pawhin miin tur emaw taksa tana pawi thei thil a lo ei a, a lo in palh avanga harsatna ang chi hi a ni. Hetiang chi hi miin a ei leh in tam dan a zirin taksaah nghawng a nei ṭhin a, damdawi leh damdawi kaihhnawih dang hmanga enkawlna ṭha a dawn leh dawn lohin taksa tana a pawi thlen chin a hril bawk.
Thil eisual dang leh chu miin a taksa in a taksa huat, a taksa in a pai ve theih loh thil a ei avanga harsatna lo thleng ṭhin hi a ni a. Pathianin mihring hi ingang lo vekin min duang a, mahse kan vaia taksaah hian khawl ṭha em em mai a dah a, chu khawl ṭha tak, taksa raldo khawl (immumnity) chuan taksa pawnlam thil taksa a kan lakluh reng reng kan thisen a luh rual rualin taksa tan a hlauhawm em, ral nge a nih a ṭhian ṭha, natna thlen thei nge a nih chaw ṭha tiin a lo zirchiang vat a. Natna hrik emaw taksa tana pawi thei a nih chuan a bei let ta ṭhin a, taksa tan a ṭangkaiin a hlu em em a ni. Taksa ral do khawl nei ṭha, immunity sang chu an hrisel nge nge ṭhin.
Tin, natna leh taksa tana pawi thei inhliam, pem leh kang te a lo awmin hliam awmna hmunah heng raldo khawl hnathawh avang hian vung leh vual, thak a lo awm phah ṭhin a a, hetizawnga a thawh kher loh pawhin khawsik, thawhah, taksa na them thumte leh thil dang dang a thlen tir ṭhin. Heti hian taksa raldo khawlte hian hnathawk lo se chuan kan taksaah pem emaw hliam leh kang a awm tih kan hre thei lo ang a, natna hrikin min bei tih pawh kan hre thei lo ang a, inenkawl nachang hre lovin dam rei a har viau ang. Kan taksa tana hlu tak immune system kan nei hi hlu tak a ni.
Mihring kan inang lo kan tih tawh kha. Mi ṭhenkhat vanduai bik an awm a, chutiang mi chuan an thil ei, midang tana chaw ṭha leh thil tui tak, an huat miah loh kha an hua a, kan tarlan ang hian an taksa raldo khawl khan pawnlam thil a nihna angin ral angin a lo bei let ta ṭhin a. Chutiang ang chu raldo khawl harhvang leh lutuk emaw dan pangngai aia nasa a hnathawh lo lang, immune hypersensitivity emaw hypersensitivity ti a sawi ṭhin a ni; allergy tih pawhin a sawi mai theih bawk.
Chu allergy/ hypersensitivity thlen tirtu langsar ber chu kan taksa a awm histamine leh a ṭhuihruaite an ni. He hypersensitivity vang chiah hi tunlaia Nabati a kan buaina hi a ni. Nabati-ah hian bawnghnute aṭanga siam a awm tel a, mi ṭhenkhat bawnghnute a thil awm, protein chikhat alpha S-1 casein hua an awm a, chutiang miin bawnghnute leh a kaihhnawih a lo ei/ in khan a taksa raldokhawl khan pawnlam thil, taksa tana pawi thei emaw tiin a lo bei let ta a. Kan tarlan tak thak, vual, vung, thawhah te a lo awm phah ṭhin a ni.
Hetiang chiah hian mi ṭhenkhat chu chakai ei thei miah lo te, badam haw tlat te, bawnghnute telna tho chocolate hua te, damlo tana ṭangkai em em damdawi, penicillin, cephalosporins hua te, nachhawkna (NSAIDs) hua te pawh an awm.
A hawtu, hypersensitivity/ allergy neitu in a huat avang khan badam zawng zawng a hlauhawm tihna a ni lo a, bawnghnute phei chu a ṭangkaizia sawi ngai lo a ni a, penicillin leh nachhawknate pawh hman tawh loh tur tihna ni chuang lovin a ṭangkai em em zawk a ni.
Hetiang chiah hian tunlai a social media a kan thawn darh nasat em em Nabati chungchang pawh hi a ni. A hua/ allergic tan chuan a ṭha lo ngei mai, mahse Nabati a ni emaw Nalobati pawh ni se thil hlauhawm lo pui hlauhawm anga kan sawi chiam mai hi a ṭha lo hle. Hman deuhah pawh sangha chungchangah thu thang dik lo a awm vak tawh a, sanghate pawh a zirchian hun a zirin tur hlauhawm formalin awm zat kha a inang lo ṭhin. Thla hmasa a kan test kha tun thlaa kan sangha test result nen a inang lo duai thei a ni.
Khawvel changkan rualin Mizote pawh khawvel kan daizau ve zel a, ramdanga eitur chi hrang hrang pawh kan ei theih main a awm ve tan ta a, hetiangah hian ei leh in huat bik neih theih a ni. Kan tarlan tak hypersensitivity/ allergy hi mihringah a hma a nei lo pawhin a neih theih avangin kan fimkhur tlan a ṭha khawp mai. Tuna kan buaina ang hi kan la tawng leh nawk maithei a, he thu ziaktu ngei pawh hian hypersensitivity avang hian soft drink pakhat, a hma a ka huat ngai reng reng loh kha nikum Novenber thla aṭang khan ka haw ta tlat a, kha vang khan kha soft drink kha a hlauhawm ta viau a ni chuang lo.
Thu kan ngaithla in kan chhiar a, kan zawm emaw zawm lo emaw midang kan hrilh chhawng leh dawn a nih phei chuan chik takin zirchiang phawt ṭhin ila a lawmawm ngawt ang.
- Dr.C.Zothanmawia, Pharm.D., MBA Drug Information Centre, RIPANS