Written by
Rempuia R.Lûtmâng

SEBÂWNG CHUNGCHANG

Hman deuhah sebâwng hi sial leh bâwng thlah pawlh tia hmang ṭhinte nen kan titi a. Sebâwng a awm a, bâwng a awm bawk tih kha an hriat dan leh a taka hmuh dan a ni a. Keiinsebâwng tih hi (a taka hmuh chu sawi loh, Bible-a inziak bak ka la hmuh mang loh avangin) bâwng sawina a ni ka ti ve thung a. Ṭawngkamah tak phei chuan tu’n sebâwng an hman ka hre ve lo a; lehkhabu lama Zairema te, James Dokhuma te sebâwng sawi fiahna ka chhiar tawh vanga “Sebâwng hi bawng a ni,” han ti ve mai ka ni awm e.

Sial leh bâwng thlah pawlh an sawia hi thil awm ngei niin a langa. ‘Pi Pute Biak Hi’ tihah Zairema chuan sial leh bâwng chu an inthlah pawlh thei a; ramsial te leh sial te, ramsial leh bâwng te pawh inthlah pawlh thei an nih thu a ziak. A sawi zuinaah chuan, “Sial-bawngpui chuan hnute litre 4 dawn lai a nei thei a, sepui chuan hnute litre khat lo liam a nei lo,” a ti a. Sial leh bâwng inthlah pawlh chu a hmingah, Pu Zairema sawi danin, ’sebâwng’ ni loin ‘sial-bawng’ a nih ber chu.Bâwng pangngai aiin an chak a, pal te an zuan khum mai thei a, vulh chi vak a ni lo. Ramsial leh bâwng thlah pawlh phei chu kaih hleih theih an ni lo a ti. Pu Chhuanliana BVT chuan sial leh bâwng thlah pawlh hi ‘bawng-sial’ a ti ve thung; Zairema nen an sawi dan a inlet thawk a ni. A khawi mah mah hi tu’n an hman phei chu ka hre chuang hauh law.

Sebâwng lamah khan lo let leh tawh i la; Zairema sawi dan chuan, hmanlai Mizo nun hluiah bâwng a tel lo a. Bâwng chu Mirâwng ṭawng a ni a, “hnai ang” tihna a ni. Vanbâwng tih pawh van hnaih tihna a ni awm e. British lo chhuah hmain bâwng an vulh lo a, an hmuhin ‘sebâwng’ an ti ta a ni, se-hnai, ang tihna a ni, a ti a. A ṭobul a sawia hi a dik leh dik loh chu thu dang ni se, sial leh bâwng inthlahpawlh chu Zairema chuan sebâwng a ti lo tih kan hre thei.

Lalhmingliana Saiawi chuan CZ Huala chanchin a sawinaah, ‘Ka Lo Tawn Ve (Bu 1-na)-ah khan, “Ani hla phuah thiam meuh pawh khan Zosapthara hla ulh deuhte pawh ‘a flow a ṭha’ tiin a ṭan tlat. ‘Sebâwng’ tih pawh a chîng; kha ṭawngkam kha ‘bawng’ tihna a ni mai a, ṭawngkam thi tate zinga mi a ni. Zosapho ṭawngkam a ni mai thei,”a ti a. A ṭobulah chuan Zosapho ṭawngkam a nih a rin thu a sawi duh chauh mai a, Zairema sawi ang em chuan a sawi chiang lo na a, a awihawm zaw mah em aw tih tur a ni.

Zirṭan Bu tak tak kan hmu phak tawh lo a; C. Laizawna chhuah chhawn lehah hian ‘a aw b’ a lem nena an dahah ‘b’ zawnah bawng lem a chuang vang mai a; sebâwng tih an hman meuh lohna pawh a rei tawh awm mang e aw, a tih theih. B. Lalthangliana lehkhabu ‘Zosapthara’-ah Zirtirh Bu aia Zirṭan Bu a a chhuah hmasak zawk hmel thu leh, ‘a aw b’ pawh Zirtirh Bu zawka a awm ṭhin thu kan hmu a. Chutiang lehkhabu hlui chu kan hmu phak si lo a, engtin tak chuang ang maw!

Pu Buanga pawh khan bâwng leh sebâwng chu thu­hmunah a lo dah a. Bâwng chu Sebâwng kaih tawi mai a nih thu a ziak a; Sebâwng awmze ṭobul erawh a tar lang lo. Bible kan en chuan bâwng leh sebâwng a inawm karthlak nuk a. Bible-a sebâwng hi sial leh bâwng thlah pawlh ni loin, bâwng lian chi emaw ni chuang loin, bâwng lam chi reng reng sawina mai zel bawk niin a lang. RK Lalhluna chuan a dictionary-ah sebâwng tih chu bâwng tihna, ṭawng hlui a nih thu a ziak a. Hetiang tho hian Remkunga pawhin a dictionary-ah a ziak bawk. Lalzuia Colney-te unau chuan sebâwng chu ran-vulh chi khat, sial leh bawng anna nei kawp an ti a, an sawi dan a dang deuh.

Champhai lam hian bâwng leh sial thlah pawlh ni ngei tur, a chi hran ngatin sebâwng an nei a. Anni hi chuan sial leh bawng thlah pawlh chu sebâwng a ni tih an chiang viau a. Anni chian ang em hi chuan Mizoram hmun danga mite hi kan chiang ve lo mai thei e; lehkhabu lamah phei chuan, khi, Champhai lam chu an kalh fai vek zawk a nih khi. Champhai Hmunhmelṭha chhuak Zairema ber pawhin Sebâwng chu bâwng a lo ti leh zel vei bawk nen. Tuna Champhai lam mi te erawh chuan chutiang chuan an sawi ve tawh hauh si lo. Muana Chuhmang Mizo leh Roruata Chhakchhuak phei chuan Champhaia zin turin min duh khawp mai a, Sebâwng kha a taka min hmuhtir an chak em em a ni. Han zin mah i la, an sebâwng kha Zairema ziah sawi anga ‘sialbâwng’ ka tih loh pawhin, Pu Chhuanliana sawi angin ‘bâwngsial’ ka tihsak mai awm si a. Champhai lam sawi takah chuan, “Mau chi hrang hrang a awm a: mautak te, phulrua te, rawnal te,” han ti zeuh i la, tu nge peih rei zawk a ni nghal mai. “Mautak a awm em ni? A nih leh eng nge mau lem chu? Rua hi mau a ni lo,” an han ti a; inhnialna tawp hlei thei lo kan ṭan chu a ni nghal mai zel.

Bible hi kan neihna a rei tawh a, Sebâwng tih hi lehkha­buah a chuang hma hle mai a. Mizote hian lehkhabu kan neih aṭanga rei loteah sebâwng tih hi kan chhiar ri fo ang tih a rinawm, Bible-a a chuan miau avangin. Chutiang karah chuan sial leh bâwng thlah pawlh kha, sial-bâwng tih emaw, bâwngsial emaw ti zui loin,sebâwngem maw tia chutianga ko ta mai kan awm chho a ni thei ang em? Sial leh bawng thlah pawlh hming pawh hi Pu Zairema leh Pu Chhuanliana chauhin an sawiin niin ka hria a, mi hmanpui lem loh a ni ve thei tho; sebawng erawh tu mahin bawng leh sial thlah pawlh a nih thu an ziak lo a ni awm e.

- Rempuia R. Lûtmâng