Ram leh hnam humhalh: Rilru put hmang dik

Ram leh hnam humhalh kumpuana nei ṭhintute hian kan rilru put hmang tur hi kan inzirtir thar fo a ngai a. Ram leh hnam humhalhna kawngah eng emaw ti laia pawr hluai, alh zui lo, arbawm hal ang mai kan nih loh nan kan thlahtute aṭanga inkaihhruaina fel tak kan neih te hi ṭhangthar zawkten kan zawm zel theih nân inhrilhhriat zelna kawngah ṭanlak a ṭul hle a ni.

Ngaihhlut zâwng (value system) ṭha inkawhhmuh a ṭul: Kan ngaihhlut leh ngaihsan zâwng hi eng nge ni? Intihhlimna leh inkhualtelemna khawvel (entertainment world) ah kan cheng a. Khawthlang leh khawchhak hnam nun danin kan tapchhak zâwl min luhchilh a, a ṭha lai kan entawn hi a sual hauh vang. Ngaihtuah ngai erawh chu - Aizawl pa hausate nundan (life stye) ang hi thingtlang pa berh ve tak hian tih tum ve zel ila mi nuihzat kan hlawh mai ang em? chutiangin keini ram rethei hian ram changkang tawhte tih ang apiang tih ve zel hi kan inhmeh kher ang em? kan phak loh pui leh inchawih hauh loh tih ve zel tum hi rilru lama rual ban lohna chi khat a ni thei ang em?

Ngaihhlut leh ngaihsan zâwng dik kan mamawh em em a. Kan khawsakna a zirin kan ngaihhlut zawng a inpersan viau thei ang. Rorelna (politics) dik lo vin mihring rilru a chhe zawngin a pawlh nû (polluted) vek thei. Sakhuanain a pek zirtirna ṭha dawn lohna hmunah mihring nun hi a hoh theih viau bawk. Zirna leh thiam sannain a pek tel loh thil tam tak zir tur a awm. Chutiang karah chuan ngaihhlut zâwng ṭha kan neih theih nân kawng dik inkawhhmuh a ṭul reng a ni.

Rilru hrisel (mental health) put hi intihmuh ang u: Economics & Statistics department-in an tlangzarh - BPL Baseline Survey report 2016-ah chuan Khawzawl RD Block-ah BPL tlem berin; chhungkaw cheng 5.06% chauh BPL chhungkua an ni (Vanglaini Dt.3.7.2018). Khawzawl Block huamchhunga khaw ṭhenkhat - Tlangmawi, Riangtlei, Pamchung, Vangtlang leh Rabung khua te chuan ‘BPL awm lohna khua’ tiin an lo inchhal tawh nghe nghe a (Source: Lalremruata Sailo. MCS; BDO Khawzawl). Hei hi thil lawmawm tak a ni. Hetiang thleng thei tur hian mipui te bakah khawtlang hruaitute pawh huaisen a ṭul viau ngei ang.

Synod Inkhawmpui 2014 Gen.36 khan, 'Kan rama AAY leh BPL chhungkaw zat tlahniam zel tura zirtirna leh kaihhruaina lamah Kohhranin hma la rawh se' tih a lo rel daih tawh a. Synod Executive Committee-in bawhzuiin, Synod Social Front-in a ṭul angin hma a la a. Pathian leh kohhran inkhawmpui rorel hlawhtlinna lo lang hi a lawmawm hle. Hetiang rilru put hmang dik, ‘eng nge ka dawn ang?’ tih aia ‘eng nge ka pek ang?’ tih rilru hi kan Mizona nen pawh a inhmeh ngawih ngawih a. Chutiang rilru chu Zoram mipuite hian pu vek thei ila a duhawm hle.

Politics thianghlim chauh kan duh: Kan la inthlang zel dawn a nih chuan politics tui nû hi kan hnualsuat zel a ngai. Politics ṭha lovin sum leh paia inhaivur duhna a thlen zozai te, hausa leh rethei inkar a tihzau dan te, ram (land) neih dan fel lo a tihpun dan te, zirna min sawp chhiatsak thei dan te, hel rilru pu an chhuah theih dan te ngun taka ngaihtuah chunga a tithianghlimtua kan ṭan a ngai a. Ral thlir mai lovin a chhe lai siamṭhatna kawngah tha kan thawh pawh a ṭul em em a ni.

Mizo People Forum (MPF) hmalakna hian rah ṭha a chhuah zel kan beisei a. Mipui lam pawhin hei lo chu kan ram politics siamṭhatna tur dang kan nei lo tih hriaa, fel tak leh dik taka ram siamṭhat hna a kal theih nân kan thlawp tlat a pawimawh a. Rorelna dik kengkawh tura politician te kan ngen lai hian a ṭawiawm turin mimal tin kan pawimawh hle. Dik leh fel taka ti ṭhin politician an awm chuan chu mawlh chu vawrh ṭhin ila, chutiang ngaihsan leh ngaihhlut kan inzirtir chu kan hnam damna tur pawh a ni ang.

Taimakna hi kan chawi san zel a ngai: Kan hnam hi hnam thatchhia niin kan insawi deuh ṭhin em? chu chu a dik rêng em? hnam dangte aiin hna kan thawk nasa lo nge thawh dan kan thiam lo ni ang? Japan rama an hnathawh dan te, Singapore, Macau, Dubai leh Israel vela an hnathawh dan (work culture) ang te hi kan thiam ve em? heng rama hnathawka kalte hian, “heti ang hian kan ramah thawk ve ila chuan kan rethei bik lo vang” an ti deuh ṭhin em?

Hnam thatchhia nia midangin min sawi tur hian kan inngai phal lo va. Mi ram hnathawh dan leh kan hnathawh dan kan khaikhin erawh chuan kan kha a chih leh deuh si em ni? hnathawh dan thu-ah hian tlêma insiamrem ngai kan nei ni chuan a lang a. Ngun taka ngaihtuahna kan sen a ṭul ta hle. Mi thatchhe tân khawi ramah mah hlawhtlinna a awm ngai lo. Mi taima tan erawh he ramah pawh hlawhtlinna a la awm reng a, kan hnathawh dan kalphung siam danglam ngaiah a ṭha sa te entawn hreh tur a ni lo ve. Ram changkang kan tih apiang hi hnathawk nasa leh taimakna inzirtir nasa an ni a, chu chu an ram leh hnam dinchhuahna pakhat a ni.

Dik takin i ngaihtuah ṭhin ang u: Kan ngaihsan leh ngaihhlut zawng tehna hi eng nge ni ta ang. Mipui chan âi eiru ṭeuh ila. Chumi hmang chuan inchhek arbawm phawt ila. Chu eirûkna hmang chuan mi rethei dawm kâng ila; kohhranah thawh ṭeuh ṭeuhin YMA leh tlawmngai pawl dangte tân luangchhuak leh hûm hûm ila. Kan eirûk chu a pawi lo tihna em ni? chu eiru pa chu huat ahnehin kan chawimawi fo si em?

Rilru puthmang dik kan neih theihna tur chuan mimal tin kan pawimawh a. Ram hruaina hna thawktuten mawh kan phur nasa lehzual. Roreltuten dik takin ro rel sela. Mipui lam pawhin dikna a nih chuan rinawm takin kan thlawp tlat a pawimawh. Kristian kan nih angin kan tehna pawh Kristian ngaihhlut zâwng a ni tur a ni ang a. Dik, zahawm, fel, thianghlim, duhawm, thangmawi apiangte ngaihtuah chungin tehna kan lek ṭhin tur a ni ang (Phil 4:8).

A bul thûm hi dik sela: Kan hnam hian ‘sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih hi kan lungphum pawimawh takte zinga mi a ni a. Chumi hrul chiahah chuan, ‘tu pawhin hna a thawh duh loh chuan ei pawh ei suh se’ (II Thes 3:10) tih hi kristiante inzirtirna a nih angin kan ngaihhlut zawng ni reng rawh se. Kan thlahtute aṭanga kan rochun mawi tak tlawmngaihna leh taimakna hi inzawm tlat a ni a. Mi tlawmngai kan tihte hi mi taima te an ni duh khawp mai. Zir mang lo va thiam nia inhriat tlatna chapona sual te, thawk mang si lova hlawh lak ngawt te, midang chan âi zak miah lova eiru hreh hauh lo te hi ram leh hnam hmelma an ni. Hre si lo, hre ber thawka thawk ve ngawt te hi kan ngaisang lo. Miin an ti alawm tih vanga tih ve ngawt te hi rilru nghet lo zia a ni ngai. Changkanna man tlâwm, naktuka ral leh mai tur um aiin nakin thleng pawha ral ve mai mai lo tur zawk kan zawn zel a pawimawh ang.

Khawvel hian mi tlawmngai te, huaisen te, midang ṭanpui ṭhinte hi khawvel tawp thlengin a hnualsual ngai lo vang. Chu chu kan ngaihsan te hi ni reng rawh se. Vanramah pawh kan thiltih ang zela rorelsak tur kan la ni mah a! Kan rethei emaw, kan hausa emaw kan rilru puthmang hi dik sela, chu chu ram leh hnam humhalh nân a tha em em si a!

- Zonunsanga