Written by
PC Lalhriatpuia (Zozeni Pa)

Sawrkar hna dil tura kum upat lam bithliah hi

Kum tinin Mizoramah ṭhalai lehkha­thiam rual; BA, MA, PhD leh Professional Degree pass chhuak an pung zel a, chutihlaiin hna a pun ve si loh avangin Unemployment Problem-in zual lam a pan mek zel niin a lang.

Mizoram Economic Survey 2015-16-in a tarlan danin, Mizoram pumpuia lehkhathiam, Employment Exchange-a in register zat chu hetiang hi a ni; Aizawl District - mi 19,528, Lunglei- mi 3,942, Saiha- mi 4,516, Champhai- mi 4,335, an vaiin mi 32,351 an ni. He tiang zat hna hmu lo an awm mek lai hian, kum 2015-16 chhunga hna hmu (placement) zat Employment Exchange veka chhinchhiah ang chuan mi 181 chauh an ni. He survey report-a figure-te hi tunah chuan kum 2 chuang a liam leh tawh avangin, hei ai hian an pun leh ngei tawh a rinawm. Tin, ṭhalai lehkhathiam tam tak Employment Exchange-a in register kher lo an awm theih bawk avangin, hna zawng zat hi Survey report ai hian an tam ngei turah a ngaih theih.

Ramdang leh State dangte angin Mizoramah chuan Industry/ Factory leh Private Company lian tham a awm loh avangin lehkhathiam tan sawrkar hnaah a innghah loh theih lova. Hetiang hi kan dinhmun a nih avangin, sawrkar hna ruak a awm chang pawhin hnate ber aṭanga hna lian zawk thlengin mi ṭhahnem takin dilna (application) an theh lut ruih ruih zel a. Hnaruak a tlem miau avangin, diltu sang chuang zingah pawh mi 20 / 30 bak lak theih a ni ṭhin si lo va. Hnaruak lah a tlemin advertisement-a khat viau mai bawk si a. Kan lehkhathiam ṭhalaiten hna dil theih ang ang dilin, ṭhenkhat chu vawi hnih khat dilnaa hna hmu nghal mai te pawh an awm laiin, ṭhenkhat erawh chu vawi 10 chuang fe hna hrang hranga written exam/ interview hma chhawn tawhte pawh an awm awm e.

Mahni thawh awm tawk hna melh leh nghak paha hun an hman laiin, hun erawh chuan a nghak ve si lo va. Chuvangin,

ṭhalai lehkhathiam tam tak hna zawnga an buai mek laia kum upat lama sawrkar tiamchin pel ta (over aged) hi Mizoramah hian an tam hle awm e. Chung mite tan chuan hah taka lehkha an lo zir tawhna te, pawisa tam tak senga nu leh pa ten an lo chawm tawhna te, duhsaktu neih ve loh avanga khawi lai sawrkar hna emawa hnawl an lo nih tawhna te leh sawrkar hna reng reng beisei ve thei tawh lo an nihna te an ngaihtuahin a beidawnthlak duh khawp ang le. Mahse hei hi a taka kan ṭhalai tam takte thil tawn mek chu a ni si.

Kan thupui lamah lut dawn ta i la. Khitiang khi kan Mizoram dinhmun a nih mek lai in, Mizoram sawrkar hnuaia hna (post) dil thei chin kum bithliah dan chu, "a hniam (minimum) lamah kum 18 (hna ṭhenkhatah kum 21) tling chin leh a sang lamah (upper age limit) kum 35 aia upa lo" tih hi sawrkar hna tam zawka kum bithliah hman mek chu a ni. Chutihlaiin SC/ ST candidate tan erawh chuan kum 5 dang ngaihhnathiam theih a ni thung. Hna ṭhenkhatah phei chuan kum 32 aia upa lo nih a ngai.

Ka sawi duh taka chu, kum 40 - 50 tlin tawh hnu pawhin eng vangin nge miin sawrkar hna a dil theih loh bik ang? Sawrkar hna a dil ang a, a tlin chuan a thawk mai ang a, sawrkar dan angin kum 60 (hna ṭhenkhatah kum 65) a tlin hunah a pension ve mai ang. Sawrkar hna a zawm tlai deuh leh a thawh (service) hun chhung a rei lo ve mai dawn a ni. 'Upper age limit' hi kan sawrkar hian han ti sang ta sela chuan, kan ṭhalai lehkhathiam tam tak ‘over aged’ tawh avanga sawrkar hnaa beidawng tawh ten beiseina thar an lo nei leh thei ang. Mahse kum lama naupang zawk zirchhuak hlimte nen sawrkar hnaa tling turin an inel a ngaih dawn avangin thawhrim leh inbuatsaih ṭhat viau erawh a ngai ang.

Tin, ‘upper age limit’ tih san a lo nih chuan candidate an pung ngei ang a, competition a lo sang zawk ang a, sawrkarin mi ṭha a thlang thei bawk ang.

India ram State dangte chu hemi kawngah hian an harh chhuak tawh hlawm a. Unemployment problem an neih nasat ve tho avangin, a chinfel dan tur an ngaihtuah a. Tunhnai mai khan Assam sawrkar chuan a hnuaia sawrkar hna Group B leh C-ah ‘Upper Age limit’ chu kum 44-ah a bithliah thar a. Hriat theih chinah India ram state hrang hranga sawrkar hna diltute tana ‘Upper Age limit’ an bi thliah dan chu hetiang hi a ni; Goa - kum 45, Telangana - kum 44, Uttarakhand leh Andhra Pradesh - kum 42, tin, West Bengal, Tripura, Madhya Pradesh, Haryana, Uttar Pradesh leh Rajasthan - kum 40, Mizoram - kum 35 (hna ṭhen khatah kum 32). Mizoram hi a hniam fal hle.

Sawrkar hna diltute kum upat lam (Upper Age limit) bithliah chungchangah hian Central sawrkar Ministry/ Deptt (DOPT/ UPSC etc) emaw aṭanga inkaih­hruaina dan leh dun chu a awm mai thei e. Mahse State dangte hmalak dan han thlir hian, State sawrkar thuneihna liau liau niin a lang.

He mi kawngah hian kan zirlai pawl chak tak takte pawh hian, zirlai pawl (association) anga kan member pui kum upat avanga sawrkar hna dil thei tawh lo, beidawng mekte hmakhua ngaiin, hma kan lak leh sawrkar kan fin chhuah a ngai hle. Kan sawrkar hian ngaihtuahna thar han seng se la, State dangte tih ang hian, sawrkar hnaa kum upat lam bithliah ‘upper age limit’ hi kum 5 (nga) talin han ti sang se la, ‘Scheduled Tribe’ kan nih anga kum 5 dang ngaihhnatthiama (relaxation) nen, kan ṭhalai lehkhathiam ten kum 45 an nih thlengin sawrkar hna an dil ve thei tawh ang. He mi avang hian tu tan mah hekna leh channa tur a awm hmel si lova.

- PC Lalhriatpuia (Zozeni Pa)