NAUPANG DUHAWM
Greek mi fing ropui Socrates-a chuan “Mi rinawm dik tak chu naupang an ni fo” a ti. Tlem tlemin ka upa ve hret hret a, he thu dikzia hi ka hmu chiang ve telh telh mai. Football thiam hmingthang Lionel Messi pawhin, “Naupang hlim taka an nui sen sen hmel hmuh aia lungawithlâk hi a awm thei lo. Naupang tâna tihsak theih ka neih apiang hi tih hram ka duh ve ṭhin, autograph sign sak tal pawh. Naupangte nui hi khawvel pawisa zawng zawng aia hlu a ni,” a ti thlawt mai nia. Ni e, naupangte hi an hmel a ṭha emaw, ṭha lo emaw, an thinlungah khâknain zung a la kaih ve loh avângin pangpâr mâwi ber aiin an mâwi zâwk a ni.
Ṭum khat chu misual hmingthang pakhat jail tang hi a tlanchhuak a, chanchintharahte an puang a, mi tinin an ṭih em em a. Misual pa chu inhumhimna zawngin veng tlabirha in pakhatah hian a lut a. Tah chuan mipa napang pakhat hian ball a lo sep lauh lauh a, misual pa chu hlim takin a lo nuih ver ver a. Ball chu hlim takin an sep dun a. Police in an man a, jail-a an dah luh leh hnu chuan, "Khawvelah hian kha mipa naupang chauh kha min haw lotu awm chhun a ni," tiin a sawi an tih chu. Naupanga thil mawi la hmu thiam lo chuan mihring nun a la bêl chiang tawk lo hle tihna a ni a, zir belh tûr a la nei nual a ni.
Naupang chu a hriatna a la tlêm a, a la chak lova, amah leh amah intung nung tûrin chakna a la nei lova, amaha kal tûrin hriatna a la nei thûk lova, a thinlung a la no êm avângin thil hote tein a thinlung a chhun na a, a ṭap mai ṭhin. Thil hote bawkin a thinlung nasa takin a tihlim thei a, hlim takin a nui leh mai bawk ṭhin. Chuvangin, naupangte hian hmangaih an phu ngawih ngawih a, enkawl an ngai a, chhawmdawl an ngai a, hmangaih taka kawng dik kawhhmuhtu an mamawh a, kal dân zirtîr an ngai a ni. Naupang te zual deuhte phei chuan nu tâng belh an mamawh ngawih ngawih a ni.
Tunlai hian hmangaih leh enkawl ngai ngawih ngawih naupangte zingah enkawltu baihvai an va tam em! A thiam loh ni miah loa naupangin tihduhdah a tuar a, chhantu leh puitu ngai ngawih ngawiha a ṭap rawng rawng thawm aia thinlung chhun natu hi ka tawng ngai lo. Naupang tiduhdahlai video te hi en zawh ngam a va har ṭhin em.
Nuin a fate a hmangaihna hi a nasa hle a, Pathian hmangaihna nên meuh pawh an khaikhin hial ṭhin. Mahse, a hringtu nu ni ve si, fate aia mahni bialpate thlang zawk, fanau te te te kalsan chanchin hriat tûr a awm fo mai hian thinlung a tina ṭhin. Mizoram khaw pakhatah hian nu pakhat, fa kum hnih leh a chanve emaw mi lek pawm hian bialpa a nei a. Zan khat chu a fapa leh a pasalte nên tui taka khuma an mut laiin a hma tlaia an lo intiam lawk tawh angin zanlaiah khum aṭangin a tho ṭham ṭham a, a fa sen leh a chhungkua chu a chhuahsan a, a bialpa chu pasala neia uiresan tûrin a chhuak ta daih mai a. An vêng chu vêng tlabirh leh fal deuh hlek a ni a. Reiloteah a fapa chu a lo harh a. A nu lo awm ta lo chu a tho thut a, zan thim riau ruauah chuan a nu chu a zawng ta a, a nu kalna lam ni awma a rin lamah chuan lungchhe vankaia ṭap rawng rawng chungin a chhuak tawp mai a ni. Vawiin thlengin a nu chu a kir leh tawh lo! Aw, dawrâwmna tenawm, i hming chu hmeichhia a lo nih hi!
Hmeichhia ni si, fa pai nachang chauh hria, fa enkawl zui peih lo mihring aia tenawm an awm dâwn em ni? Hmeichhia chuan a pasal chu a nei peih tawh lo a nih chuan a ṭhen a ni mah na; mi tih loh dân pawh a ni bik love. Mahse, an fa sen te te thlenga an ṭhen tel ta ṭhin erawh hi chu hriat thiam theihah ka ngai lova; sualna zinga ngaihdam harsa ber pawl a ni ngei bawk ang.
Naupangte hi i duat ang u
Naupangte hian duat an mamawh a, an phu hliah hliah tih i hre thar ang u. UNO pawhin a ngai pawimawh êm êm a, 1953 daih tawh khan Indopui II-na nghawng avânga naupang rethei chhawmdawlna lam ngawt buaipuitu atân Agency pakhat UNICEF an lo din tawh a, vawiin thlengin naupangte tân an la thawk reng a ni. 1959 khan UN General Assembly chuan naupangte dikna chanvo “Declaration of the Rights of the child” tiin khawvel hriatah a puang a, an dikna chanvo a lo humhalhsak daih tawh a ni. He tah hian naupang chuan hlauhawm laka venhimna te, zirna te, chenna tûr in leh eitûr tha nei thei tûrtein dikna chanvo (Right) a nei a ni tiin naupangte a lo voh êm êm tawh a ni.
Tunah hian naupangte ṭanpui tûr ngawr ngawra din NGO khawvel huapin 42 vel lai a awm mek a. Chuti chung chuan naupangte hi an la him lo êm êm a ni. Naupang ruk bo a awm reng a, inchhung khura tihduhdah leh pawngsual tawk an tam êm êm a, zirna school-ah thlabar reng renga sikul kal sang tam tak an awm reng bawk a, aia upate tihduhdah tuar, sawi ngam si lova sepui ruah tawrh chawrh chawrh an tam êm êm bawk. Heng zawng zawng lakah hian naupangte hi kan vênghim tûr a ni a. An dikna chanvo, anmahniin an hriat loh leh claim nachang an hriat lohte an aia dinsak tûrin puitling, mi pangngaite kan inpeih reng a ngai.
Mizoramah pawh naupang fahrah enkawlna tha tak tak a awm a, hengho siamtute leh thawktute hi an fakawm ngawt mai. Mipuiten ngaihthah lovin tanpui dân i ngaihtuah zel ang u. Nu leh pa suah sualna avânga a tisualtu ni ve lo naupangten thil hrehawm tam tak an tuar ṭhin hi an va lungchhiatthlak em! Puitling tân pawha phurh zawh loh tûr khawpa rit lungngaihna phur mek naupang tam tak an awm reng asin. Naupangte tawrhna leh lungngaihna hian puitlingte ngêng hi chhun mawlh teh se. Isua pawhin naupangte hi an khawngaiha a ngai pawimawh em em a nih kha.
- Zomawia Khiangte