Lal chhungkaw politics (Dynasty Politics)
Mizoram chu inthlang mai tur kan ni a. Inthlan puan hun (model code of conduct rules) in a phuar hun paih ṭhen phei chuan thla 3/4 ṭha chauh campaign-na a awm tawh a. Hetiang a nih lai leh politics a insingsak mék lai hian mipui titi nia lang fo pakhat chu, ‘lal chhungkaw inthlahchhawng te rorelna’ (dynasty politics) an tih mai hi a ni awm e.
Asian Institute of Management (AIM) Policy Centre (Manila) in a zirchiannaah chuan, khawvel pumpuiah lalchhungkaw politics (dynasty politics) leh retheihna hi a inzawm tlat a, khawvela ram hlawhtling ber berte chu hun rei tak aṭanga lalchhungkaw politics lo hnualsuat tawh te an ni, a ti.
BBC palai, Sanjoy Majumder chuan, ‘India ram hi democracy ram chu a ni ngei a, mahse politics-ah lalchhungkua (dynasty) te’n an ‘dominate’ (ro an rel) nasa hle a. He lalchhungkaw rorelna hi culture ang maiin a bet nghet tawh a ni,’ a ti bawk.
AIM-in an zirchianna pakhata a lan dan chuan, Asia-a ram hnufual ber zînga mi, Philippines rama legislator 68% lai mai khi lalchhungkuaa mi, an pi leh pu, an nu leh pa aṭanga politics-a lo inhnamhnawih tawhho thlah kal zel an ni a. Khawvela ram hausa ber, United States-ah erawh chuan an ram roreltu, Senator 6% bák lalchhungkua kan tih ang chi, chhungkua avanga politics-a lang an awm lo, a ti thung.
India ramah hian 2009-2014 inkara Lok Sabha MP 28% chu lal chhungkua avanga MP ni chho te an ni a. Hemi hunlaia roreltu Congress party-a Lok Sabha MP zinga 38% chu lal chhungkaw chí inkungkaih avanga MP ni thei an ni.
Ram changkang tawh, Britain, Germany, France, America, Canada leh Australia-te chuan hruaitu atan lal chhungkuaa mi, inthlahchhawng an thlang kher ngai tawh lo va. Mipuite retheihna ram, Asia ram hnufual
ṭhenkhatah hian lalchhungkaw politics hi a la lar zual bik. Mipui te'n sum leh pai an lakluh tlémna ram angah te chuan lal chhungkaw politician-te an la hlawhtling zual duh bik bawk. Mipui rethei leh dinhmun hniamte an thlêm lungawina leh an rilru an hneh theihna ber pawh ‘a thlawna pawisa pek’ (subsidy) hi a la ni cheu.
Hman deuh khan Krishnamurthy Subramanian leh Abhishek Bharadwaj-te zirchiannah chuan, ‘lal chhungkaw politics hian democracy hi thiam tak si, nunrawng takin a tichhia a, thiam tak leh fing taka mi tlemtéin thuneihna an chan leh ṭhinna hi democracy tan a ṭha lo hle a. Economic-a a nghawng ṭha lo tak tak turte ngaihtuah miah loin mipuite hnenah a thlâwnin sum tam tak an pe a. Hetianga mipui hnena a thlawna pawisa pek hian economic-ah nghawng ṭha lo tak, sorkar retheihna a thlen leh si a, sorkarin economic-ah hmasawnna tak tak a thawh theih loh phah zel a, ram chu a retheih ngaiin a rethei reng mai a ni,’ an ti.
Aw le, India rama rorel rei ber, Congress politician zingah pawh hian ‘generation’ thara mite pawh lal chhungkaw inthlahchhawng zela mi an la ṭhahnem hle mai. Nehru chhungkua inthlahchhawngin kum rei tak ro an rel a. An monu leh an makpa thlengin India ram rorelnaah thuneihna sang tak an nei chho a. Anni bakah hian Jyotiraditya Scindia, Sachin Pilot, Milind Deora, Jitin Prasada leh Deepender Hooda te thlengin chhungkaw inthlahchhawnga mi an ni. Hetianga chhungkaw inthlahchhawng rorelna hi India ram Prime Minister Narendra Modi chuan a do nasa hle a, a campaign au hla-ah pawh hmuh tur a tam em em.
India ramin zalenna a hmuh tirh aṭanga hun tam ber chu India ram politics hi Nehru-Gandhi chhungkuain an ‘dominate’ a. He chhungkuaa ‘chhúan lí-na’ (fourth generation), Rahul Gandhi chuan Congress party kaihruaiin President nihna a chelh leh mek a. Hetih rual hian lal chhungkaw nghêlngheh tlatna ‘constituency’ te erawh chu ei tur tlakchhamna leh mi rethei tamna bial, Amethi, Rae Bareli, Sultanpur leh Guna etc. te an ni tlat thung.
Mizoram lamah lal chhungkua anga sawi theih leh bel luih theih pawh an lo awm ve tawh tho va. Pu Laldenga hun laiin 1987 MLA inthlanah, a nau Pu Ngurchhina chu Minister-ah a dah a. Vanduaithlak takin an awm ta lo ve ve a. An hun lai chuan lehlam pawl aṭanga sawi pawh an kai ve tho mai.
Tin, Brig. T. Sailo a boral hma khan a taksa lam a lo chak ta lo deuh tihah, an President dinglai Pu Lalhmingthanga aiah, Brig. T. Sailo fapa Pu Lalhmangaiha Sailo pawh dah a ni a. Party ti nung tur leh, a pa huhâng aulet theiah an ngai a nih pawh a rinawm. Mahse, an ti fuh nge, tih chu hunin a entir mek niin a lang.
Aw le, Mizoram Congress Party hi Mizorama rorelna fawng chelh rei thei ber an ni a. An Party President, Pu Lal Thanhawla pawh Mizoram Chief Minister vawi 5 lai ni thei khawpa chhuanawm a ni. Pu Lal Thanhawla chuan a nau, Pu Lal Thanzara 2008-a MLA a nih tirh pawh khan Parliamentary Secretary (MoS rank)-ah dahin amah pui turin a ruat nghal a.
2013 MLA inthlan khan an unauvin an tling leh ve ve a. Chief Minister Pu Lal Thanhawla chuan Minister of State-ah Pu Lal Thanzara chu a dah lehnghal a. MoS anga a department enkawl bak zawngah a û, Chief Minister portfollio zawng zawng chu a enkawlpui bawk. ‘Office of Profit’ leh ‘The Representation of Peoples Act 1951’ bawhchhia nia puhna vangtein 2015 khan MLA aṭangin a bang laíláwk a. Bye Election-a a tlin veleh, Pu Lal Thanzara chu ‘Cabinet Minister’ ah a dah chho leh ta zel a ni.
Chief Minister unau hian department pawh an chang hraw dun viau. CM Hawla hian - Political & Cabinet, Vigilance, General Administration Department, Secretariat Administration Dptt., Personnel & Administrative Reforms, District Council and Minority Affairs, Environment, Forests & Climate Change Dptt., a chang a. Pu Lal Thanzara, Cabinet Minister chuan - Public Works Department, Health & Family Welfare, Information & Public Relations a chang bawk.
Hetih lai hian CM Hawla fapa-a nupui pianpui ‘nuṭa’ te pahnih - Pu Zodintluanga leh Pu Chalrosanga (Mavala) te pawh MLA an ni ve ve a. Pu Zodintluanga hian - Urban Development & Poverty Alleviation, Sports & Youth Services, Public Health Engineering, ICT te a chang.
CM zahawm tak, Pu Lal Thanhawla te chhungkaw ṭhian hlun tak, Pu John Rotluangliana pawh Cabinet Minister-ah dah niin - Food, CS&CA, Transport, Tourism te enkawl tir a ni a. Mizoram MP (LS) kan neihchhun Pu CL. Ruala chu Pu John Rotluangliana unau nu pasal a lo ni leh a. Chutiang zelin, Parliamentary Secretary aṭanga chawl ta, Col. ZS Zuala MLA pawh Pu John Rotluangliana farnu pasal a ni leh a ni. A dang neuh neuh pawh sawi tur a la awm nual awm e.
Aw le, India ram mai ni lo, Mizoramah ngei pawh lal chhungkaw thuneihna hian min nghawng hle niin a lang a. A chhiat leh ṭhat thu chu mimal ngaihdan a ni. Chutih rual chuan lal chhungkaw rorelna hian muangchangin mi a ṭham khawm a, dan hleih theih loh vin ‘a thlawna pawisa sem’ hmang hian mipui an man leh tlat ṭhin nia a lanna hmuh tur a awm fo mai.
Khawi ram pawh ni se, kan ram ngeiah pawh, society hausa leh intluktláng kan duh takzet a nih chuan lal chhungkaw rorelna hi kalsan ngamna nun neih a hun kan ti ve tawh em? United States leh Britain-te angin ram hruaitu nihna chu lal chhungkaw inthlahchhawngte hnenah ni lo, ram tana ṭha tur mi te hnena hlan mai hi a ṭha tawh zawk lo maw?
Asian Institute of Management (AIM), Manila-a mi thiam te’n an zirchiannaah ‘khawvel pumpuiah lal chhungkua ‘dynasty politics’ leh retheihna hian inzawm tlatna a nei’ nia an lo sawina te, ram hausa te chuan he ‘dynasty politics culture’ hi an kalsan tawh, ti hiala an lo sawi te hian ngaihtuahna a va’n ti thuí ta si em!
- Zobiakvela (Masena)