ROKUNGA NGAIHTUAHNA ROPUI!
Thu leh hla-ah (literature) hian eng nge pawimawh ber ti ila? Mi tam tak chuan ‘Creativity’ kan tih ngei a rinawm? Mizo ṭawngin, a thumal tlukpui chiah hi sawi fiah a har deuh a, a awlsam bera sawi dawn chuan ‘thil siam chhuah thar’ a tih mai theih ang chu. Chu chu eng vangin nge thu leh hlaah a pawimawh kan tih chuan; Kristiante thlirna tlang aṭang chuan, khawvelah hian Siamtu siam loh reng hi a awm lo. Mahse, a siam tawh sa eng thil emaw, thil lo thleng tawh emaw, hmanlai chanchin hlui, mite hriat fe tawh hnu aṭangte hian thu leh hla thar hi, thu leh hla ti mite chuan an rawn siam chhuak thar leh thei ṭhin a. Thil thuhmun hmua hreho ṭheuh ṭheuh zingah paw’n, an thil hmuh an sawi chhuah dan a dang nûai thei ta reng ṭhin a nih hi!
Sap zaipu hmingthang John Keats chuan, Benjamin Haydon-a article a chhiar aṭangin a rilruah ngaihtuahna thar leh pawlna (inspiration) nasa tak a chang zui a. Greek-ho thiamna lo sanzia leh an art ropui tak takte chuan Keats suangtuahna a hruai a, chu a thil ngaihtuah chhuah thar chu hlain ‘Ode on a Grecian Urn’-ah a hril chhuak ta a nih kha! Hlumbel (urn), mite paw’n an lo hmuh fo leh hriat em em, an enliam mai mai ṭhin aṭangin, Keats-a khan khawvel huap pawha hla ṭha leh mawi, thufing ṭha tak pai a phuah chhuak ta daih a nih kha. Kha hlumbel leh a panga mi lem awmte hmang khan, thu leh hla tan khawvel thar a zuk siam a, a khawvel siam tharah chuan chu hlumbel leh a behbawma thil awmte chu a duh ang angin a chet kualtir ta kha a ni a, a hla khawvelah chuan nunna thaw a zuk thawlut a ni ber ang chu! Hei hi Rokunga hla chungchang kan sawi tur a fiah zawk nana rawn tarlang hmasa kan ni.
John Keats-a ngaihtuahna ropuizia leh thu leh hla thar a siam chhuah theih dan hi a nep lo hle a. Mahse, amah ianga Bible ram aṭanga a ngaihtuahna, thu leh hla khawvela ropui taka duang chhuaktu Rokunga Mizoten kan nei ve tlat. Keats-a tiatpuia sawi a rem loh pawn Keats-a aia Rokunga ‘creativity’ a nep bik lohzia tal hi chu kan sawi ngam ang chu!
Rokunga khan he hla, ‘Hmanah Kaisar lal lian rengpui’ tih phuah chhuah nana pawlna (inspiration) a neihna chu Bible ram aṭangin a nih ngei a rinawm a. Luka Bung 2, chang 1-5 na thu hi pûrchawk nan pawh a hman ngei a rinawm? Chutah chuan heti hian a inziak a: “Chûng lai chuan Kaisara, Augasta chuan khawvel zawng zawnga mite hming ziak vek tûrin thu a pe a. Chu chu Suria ram awptu Kurinia a nih laia chhiarpui hmasa ber a ni. Tichuan, mi zawng zawng mahni khua ṭheuhvah hming ziak tûrin an kal ta a. Josefa pawh, Davida chhûngte leh a thlah a nih avângin, Galili ram Nazaret khua aṭang chuan, a nupui hual Mari, rit tawh tak nen chuan, hming ziak tûrin Judai rama Davida khua Bethlehem an tihah chuan an kal ve ta a. Chuta an awm lai chuan a hrin a lo hun ta a; fa tîrah mipa a hring a. Puanin a tuam a, khualbûka an len ve tâk loh avângin ran chaw pekna thlengah a muttîr a.”
Bible chang kan lo tarlan hi lo chhinchhiah ila, he lai changa kan thu hmuh chin piah lama Rokunga’n thu leh hla khawvel tana a ngaihtuahna a din chhuah ropuizia leh thiamzia hi kan umzui chho dawn a ni. A hmasa berah chuan he hla hi Mizote rilrem (context) zawngin a her rem nual tih pawh kan hmu thei ang a. Chu lai tak chu kan hmuhpui thiam ṭhin loh avangin, inhnial nan kan lo hmang leh mai ṭhin a. Bible chang kan hmuhah hian Mari te khualbuka an len loh thu kan hmu a, khualbuk vengtu chu a hrang a hraia a chungchang sawina kan hmu lem lo. Khualbuk a awm avangin khualbuk vengtu chu a awm ngei ang. Mahse, khualbuk vengtu nun (character) leh awmdan chungchang erawh Rokunga'n a hla khawvel tana a din chhuah liaû liaû a ni kan ti thei ang. Keats-an hlumbel (urn) panga mi lem inziakte hnena nunna thaw a zuk thawlut ang mai khan, Rokunga pawh hian, khualbuk vengtu hnarah nunna thaw a zuk thaw lut ve a ni.
He hla hi Lal Isua pian thu leh hla puan chhuahna Krismas hla (Christmas Ballad) ni mah se, he hlaa a changtu, a puipa leh khaipa ber nia lang ta zawk chu ‘Khualbuk vengtu’ (protagonist) a tih ngam ang. Khualbuk vengtu hmang hian tehkhinna mawi tak tak pawh a vawrhchhuak thiam hle a, hei tak hi a ni Rokunga ngaihtuahna ropui kan tih chu! Tin, he hla satu leh ngaithlatute tana, lunglenna tur leh ngaihtuah zui vawng vawng tura mitthla theih thil (imagery) a phum telte hian, nasa takin he hla hi a tihausa a tih theih bawk ang.
A hla kan luhchilh thuk hmain, Kaisara kha tu nge a nih chiah i'n en zui hmasa lawk teh ang. Augustus Caesar, Mizoten Kaisar kan tih mai kha. A laiah hming chu Gaius Octavia niin, September 23, BC 63-ah piangin, August 19 AD 14-ah a thi a. Mizote'n William Shakespeare-a lemchan thawnthu aṭanga kan hriat lar em em mai Julius Caesar kha, a pi unaupa a ni a. A nu Atia chu Julius Caesar-a unaunu fanu a nih chu. Augustus Caeser kha Julius Caeser khan fa angin a enkawl zuia (adopt), Julius Caeser-a thah a nih takah khan, kum naupangte niin a pu lalṭhuthleng chu a luah chho ta a ni. B.C 27-na aṭanga a thih A.D 14-na thleng khan ro a rel a ni (electrocnic source).He hla bul rawn inṭan dan hi han ngaihtuah vang vang ila, lung a tihlen nghal rualin, Kaisara lal lai hun awm ang te kha, mitthlaa zeldin a awl hle. Kaisara kha lal fapa pangngai, lal ṭhuthleng rawn luah chhohtu a nih loh dan chu kan tarlang tawh a. Darlalpuii pa'n, Sibuta a enkawl a, Sibutan lalna a chang chho ta dinhmun anga ding ve tho kha a ni a. Tin, Kaisara rorel dan kalhmang kha, mi pakhat thu ringawta rorelna (autocracy) a ni a. Chuvangin, Judate tana lal hrawn nuam tak a ni lo maithei. A lalnate pawh a khàin, chemhrah lal taka lalte pawh a lo ni maithei? Mizo lalte rorel ṭhin dan mitthla chungin, Rokunga khan Kaisara rorel dan vel tur hi a ngaihtuah ngei a rinawm. Tichuan, a hla cháng khatnaah chuan mite’n lungleng taka an mitthla vang vang theih turin:
Hmanah Kaisar lallian rengpui lal lai nieng hnuaiah,
An hril vanhnuai khuavel chhiarpui hmingthang;
tiin a rawn dah chhuak ta a. Bible ram aṭang bakin Kaisara chungchang hi kan hla phuahtu hmasate khan an hre vak lo maithei? Kaisara rorel lai vel hi, ṭih deuhna nena kan mitthla thiam theih turin Patea pawh khan hemi chungchang hi lungkuai deuhin
Kaisar lal lai ni tla zam vel hnuaian,
Ka lal nau ang ṭap e
tiin, lungkuai deuh maiin a lo chham chhuak tawh a nih kha. He laiah hian kan zaipute thlirna mit inhnaih ṭhinzia a chiang viau awm e. Kaisara thupek avangin Mari te pawh kha rai ṭeuh chungin Bethlehem lamah hming ziak turin an kal ve tâk thu Bible-ah kan hmu a. Mahse, khualbuka an len loh avanga, Bawng ina an innghah tak thu erawh kan hmu lem lo a. Ran chaw pekna thlenga (manger) Lal Isua an muttir thu Luka'n a ziak mai a, Bawng chaw pekna a nih kher thu a sawi chuang lo. Mahse, hei tak hi Mizote'n kan mitthla thiam theih atan leh ran inte chu hmun hnuaihnung leh ṭawp, tute mahin zan khat riah nan em pawha kan hman duh lohna tur hmun chu, Khawvel chhandamtu tur bul inṭanna, hmun tlawm ber a nihzia leh mite lung nona kai chhuak thei turin, Rokunga khan thiam takin Bawng in chu a hmang ta thên mai a ni. Khawvel chhandamtu tur bul rawn inṭanna, hmun hnuaihnung zawk a ni hian nasa takin mite rilru a hneh zawk reng a nih hi.
Chhingkhual mipui pungkhawm zingah,
Mari'n riahrun a chang ve lo,
Bawng in runpui a bel (3).
Bible-a inziak piah lam thil kan hmuh hi Rokunga ngaihtuahna ropui aṭanga lo chhuak liaû liaû a ni kan ti lo thei lo ang.
Khualbuk vengtu i ui lo'm ni tlantu mual liam tur chu,
Amah vanga khuavel dam theihna kha;
A hla chang hnihnaah chuan he hlaa a khaipa ber (protagonist), khualbuk vengtu kha a rawn umzui leh ta a. Bethlehem-a khualbuk vengtu kha Zawlnei a nih tel ngawt loh chuan, kha lai huna nausen lo piang hmakhua tur leh khawvel chhandamtu a rawn la nih tur thu kha, engtin nge a hriat bik tehlul ang? He laiah hian Rokunga khan, a hun laia khualbuk vengtu tak tak kha a zuk sawi theih rualin, tehkhinna (metaphor) angin a hmang tel ti ila, kan sawi sual lo ang chu. A chhan chu keimahni ṭheuh hi khualbuk vengtu kan ni vek thei si a. Min tlantu Isua ngaihsak mang lo a, thlir liam vel mai mai tur kan awm ṭeuh thei si a.
Khualbuk vengtu suihlung mawlin
Vanlalrengpui ka lungdamna,
Puan ang a hnawl ta e (3).
A la duhtawk mai lo a. Khualbuk vengtu chu an sawp zui leh a. “Hria se la ropuina Lalpa chu an khengbet lo tur” tih ang mai khan, kha khualbuk vengtu khan khawvel chhandamtu tur, Vanlalrengpui a ni tih kha hria ni ngat se, a khualbukah khan leng tawh lo chung chung khan hmun a zawnsak ngei ngeiin a rinawm a. Mahse, a hre miau si lo a ni!
Mari te khualbuk chan loh chungchanga mawh latu atan, a chungchang Bible-a inziak ve lem lo khualbuk vengtu Rokunga'n a hmang hian, a ngaihtuahna a hmanthiamzia a rawn tihlan phah ta zel thung a. Khualbuk vengtu, suihlung leh rilru mawl avanga, Mari te hnawltirtu anga a'n chham chhuak ta hlauh hian mite thinlung chu nasa takin a hruai ta zawk a nih hi! Hei hi a ni, a tir lama kan sawi, ‘creativity’ pawimawhna leh ropuina em em chu. Rokunga pian hma khan he lai Bible chang leh khualbuk chungchang thu hi, mi tam takin an lo hre tawh ngei ang a. Mahse, Rokunga lo lan aṭangin, Mari leh a pasal, khawvel chhandamtu turte hnawltu chu suihlung mawl khualbuk vengtu, a nih thu hi Luka khan ziak tel lo mah se a ziak ang tlukin kan pawm ta thlap chu a nih tak si maw? Hetih lai hian, khualbuk vengtu, hre loa hnawltu ai chuan hre reng chunga Vanlalrengpui hnawl ṭhintu hi kan tam tawhin, a mâwl zawk chu kan ni tawh mai lo’ng maw?
A liam si lo khardan hliapan chhingkhual a ding reng e,
"Ngaiteh, kawngkhar bulah ka lo ding e;
I chhungah ka lo lut ang e,
I thinlung kawng min lo hawn rawh,"
Tiin min dil fo thin (3).
A hla chang thumnaah chuan a hla hawi zawng a rawn tidanglam hlek a. Chutah chuan Pathian leh mihring inkar, Pathianin mihringte a hnen lam hawi tura a sawmna ang tur thu chu mawi takin a rawn chhep chhuak a. A tehkhinna rawn hman dan lah, Mizote tana hriatthiam awlsam tak a ni zui a. “Vanlalrengpui ka lungdamna” tia a chhal Isua chu, mihringte rilru, thinlung kawngkhar kiang, bathlar hulhliapah chuan, mikhual angin a dintir a. Suala tlu tawh hnu, mihringte thinlung chhunga rawn luh leh chu a diltir a. Hringmite chuan an thinlung chu Pathian tan hawng se tiin, Pathianin mihringte a sawm dan tur ang kan hmu zui leh ta a ni. He laia Pathian leh mihringte inzawmna siam ṭha leh tura, tehkhinna hman dan hi han belchiang leh ila. In (house) chu mihring anga chanin (personified), tehkhinna mawi lutuk tak maia a chhep chhuak thiam hian, thu leh hla khawvela mi bik a nihzia a tilang nawn awn awn mai a nih hi.
Khualbuk vengtu ang mai ka ni sualin min bawm reng e,
Ka thinlung ram Kaisar lalnaah hian;
Bethlehem tlangpui rawn din la,
I tan ranthleng rawn hung leh la,
Tah chuan lo cheng ang che (3).
A hla chang tawp berah chuan, he hlaa a khaipa ber (protagonist), khualbuk vengtu lamah a kir leh a. Khualbuk vengtu hmangin tehkhinna (simile) ṭha tak mai a phuah chhuak leh ta a. Khualbuk vengtu kha, hetah hi chuan mihring pangngai angin a chan ve ta thung a. Chhiarpui hunlai a ni a, Mari te khualbukah an leng lo nen, khualbuk chu lûn hle turin kan rin hriat thei vek ang chu a.
Khualbuk vengtu khual ina thlen duh avangin, mikhualho khan nasa takin khualbuk vengtu kha an bawr lûai lûai ang a. Chutiang ang chuan mihringte pawh hi kan rilru chu sualin nasa takin bawm rengin, kan thinlung chhungah nasa takin luh an tum ṭhin a. Eden huan ata tawh mihringte rilruah chak zawk nih tumin sual leh ṭha hi an lo inbuan tawh ṭhin a nih kha.
Sual leh ṭha lo, khawvel thilte chu Kaisar lalna ram tia tehkhinna (metaphor) atan siamin; Pathian ram leh a ṭha lam sawi nan Bethlehem tlangpui tih chu a hmang ve leh thung a. Mihringte thinlunga Kaisara lalna ram chu, Bethlehem tlangpui hmangin rawn vawṭhiat se, Vanlalrengpuiin bul rawn ṭan nana ranthleng a hman kha hre rengin, mihring suala tlu tawhte rilruah chuan a tharin Vanlalrengpui chuan bul rawn ṭan leh se tiin, mihing lam aṭangin sawmna a siam ve ta thung a ni.
A hla chang tawp ber hi han en nawn vang vang ila, Rokunga khan tehkhinna pahnih, simile leh metaphor a hman thiamzia leh a chungchuanzia kan hmu thei ang. Simile leh metaphor-in he lai chang hi chu a, a inban kherh khat chiat a nih hi!
Aw le, chanchinbu lamah hian duhthusam anga kim biai ziah nan hian, hmunawl a tam ṭhin si lo a. Rokunga ngaihtuahna ropui hi, a hla hmangin a tlangpui zawr zawr kan rawn tarlang a. Kan thlirna lo pawh hi thlirna tam tak a awm thei ang tih hre chungin, he mi chinah hian kan duhtawk phawt mai ang e.
Electronic Source:
https://www.nationalgeographic...
- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor Dept. of Mizo, GANC.