Mizoṭawng thunawi - 2
Lehkhabu pakhatah chuan, “1980 chho vel aṭang khan vawiin ni, vawiin niah tiin ninawm thamin kan hmang leh ta a,” tih a awm a. ‘Ta’ tih a tel avangin 1980 hmain an hmang nasa lo tihna a ni. Lehkhabu dangah pawh, “Vawiin ni tih mai ṭhinah tun lai hian vawiin ni tih a lar ta hle mai,” tih a awm bawk a. 2014 kuma chhuak a ni chauh lehnghal a; hetah pawh ‘ta’ tih a tel avangin 2014 hma lam eng emaw chinah chuan a lâr lo tihna a ni tel nghal. A kum nen meuha hman thar leh tâk hluai hunhan sawi theih hi a ṭha khawp mai a. Chutih rualin ‘emaw’ (em maw) kan tih hi kan chhuah thutak mah mah thei ve bawk.1980 hma lamah vawiin ni hmuh tur a tam leh tam loh ka tar lang ang a; 2014 hma lama vawiin ni kan hman lâr leh lâr loh erawh in hriat sa a nih vangin kan sawi tel lo ang.
Pu Buanga dictionary-ah hian ‘vawiin ni’ tih a awm a, 1940-a chhut a ni awm e. ‘Vawiin ni’ tih a ziah luh lai chu 1940 hma lam a nih ngei a ngai. K. Zawla chuan Mizo Pi Pute leh an Thlahte Chanchin (5th Edition: 2011)-ah, “Khai khai, vawiin ni chu rawn inkhawm rawh u aw,” tih a hmang a. Chhut khatna chu 1964 a inti a. Dr. HK Thanglura lehkhabu lehlin, Ben-Hur (third edition: 2013)-ah Simmonait-a chuan, “Esther, vawiin hi eng ni nge ni mi han hrilh teh? Hlimna a lo thlen avangin vawiin ni hi hriat reng ka duh a ni,” (What is the day, daughter?... I wish to remember it for happiness come) a ti a. A fanu Esther-i chuan, “Ka pa, vawiin ni hi ka theihnghilh thei ngai dawn em ni?” (Woe’s me, father, that I should ever forget this day!) tiin a lo chhang a. Hei pawh hi chhut khatna chu 1970. James Dokhuma thawnthu, Rinawmin (fourth print: 2015) hi en leh law law i la, hetah hian, “Vawiin niah hian..., kei Kaphrangluaia hian van ni chhâlin ka sawi e,” kan hmu bawk a. Rinawmin tih chhut khatna hi 1970 a ni.
Heng lehkhabu tlem te aṭang hian 1970 leh a hma lamah pawh ‘vawiin ni’ tih chu an hmang nasa ve thawkhat ang tih a rinawm a; hetia an lo hman leh si chuan, “A hmanna hun te hi a awm ve a,” tiin kan riat nawi leh mai dawn ni ang? ‘Hrilh hria’ pawh hi tun hnaia an ṭawng chher chawp emaw kan lo tih laiin JF Laldailova chuan a Thu Ngaihnawm-ah te, Hamlet-ah te a lo hmang tawh a; H. Kiautuma pawhin Cleopatra-ah a lo hmang diam tawh lawi si. “Tunlai hian,” kan ti a, kan lo sawisel ngawt ṭhin a, tunlai thil zawng a lo ni bîk chiah lo. Kan rin dan kan kal thuipui vang a ni mai thei.
Little John chuan, “MZU Mizo Dept chuan vawiin ni tih hi kan pawm lo bur. Mizo ṭawng dik a ni lo hrim hrim bawk. Mahse, hmang an tam em a, a survive kan ring. Khawiah emaw mi pakhatin thu a sawi a, vawiin niah tia bul a ṭan chuan kan lo îp ṭhin. Mizo ṭawng duhtui tak chuan vawiin niah an ti nulh nulhin ka ring lo,” a ti a; ṭawng lama thuneitu an nih vaih chuan ‘vawiin ni’ chuanna lehkhabu chu hmeichhe zangthal hnutê ang maiin a tla raih raih dawn a ni phawt mai a. 1940 hnu lama lehkhabu chhuakah ‘vawiin ni’ tih hmuh tur a awm zut zut lai a, “A survive ka ring,” han tih chauh pawh hi a hmanhmawh lo ve hle kan ti thei awm e. “A thu chu a ṭha; mahse, a hmanhmawh a ni,” tih nen kha chuan chuti hlauh.
JF Laldailova hian ‘vawiin ni’ hi a hmang ṭangkaiin a hmang rim viau a; a lehkhabu kan hmuh chin a tlem a, chuti chung chuan ‘vawiin ni’ chu a lehkhabu tinah hmuh tur a awm em maw tih mai tur lah ni. Robin Hood and His Merry Men (chhut khatna chu 1974 a ni) tih chauh pawh hi lo en ta i la, “Vawiin ni chauh hi chu bêl vawtu lemah ka han chang teh ang,” tih te; “Eng pawh ni se, ni a tla hnai tawh bawk a, vawiin ni kher hi chuan Dil Tuiduk an pelh chu ka ring mang lo” tih te; “Robin Hood-a hote tam zawk pawh vawiinni ngei hian ka tihchimih ka beisei,” tih te a awm a. James Dokhuma pawhin Irrawadi Lui Kamah tihah te pawh a la hmang ve ta zel a. Remkunga Mizo ṭawng dictionary-ah pawh kan hmu. MZU lam chhûl chhuak chuan anniho hi Mizo ṭawng duhtui zinga chhiar harsa an ti dawn a ni phawt mai. Mi dangin engtin ngai ang maw!
Tunlai hian Mizo ṭawng duhtui an tam a (an tam ‘ta’ a, ti lo ang; ‘ta’ a tel chuan hun kal tawh a hêk tlat); ṭawng dik lo pawh hi an sawi ṭhin a, kan chhiar ṭhin. ‘Vawiin ni’ pawh hi WhatsApp leh facebook group-a mi tam zawk chuan ‘a dik lo’ an ti deuh vek ni awm tak a ni a. Kan mi huai kal hmasate khian ‘a dik lo’ tih an lo hria ni se an hmang lo tur; a pawi ngawt mai. Lehkhabu 10 êm pawh kan tar lang lo a; lehkhabu dang han keu zel phei i la chuan ‘vawiin ni’ hmanna lehkhabu chu Vai aia tam kan hmu thuai ang. Mipui lah hian ‘vawiin ni’ tih kan uar em em hlawm bawk si; Bible-a a awm ve nual vâng te pawh a ni mahna. Ṭawng dik lo ngaina hnam kan lo nih hi.
Lehkhabu chhuak hmasaa a awm vang hian ‘vawiin ni’ tih hi a dik e, kan ti thei hauh lo a. A sawiseltute hian hmanlai mite aiin Mizo ṭawng an thiam zawk e, pawh kan ti thei chuang lo. Mawitea Hauhnar nen pawh hming chungchangah, “Eng nge i hming?” tih leh “Tu nge i hming?” tih hi a dik zawk hriat kan inchuh ṭhin a. Keiin kan hman dan “tu nge” ka dah chungnung zawk a. Aniin a hman duh dan a ni ang chu, “eng nge” tih a ṭan tlat thung. Lehkhabu tam zawkah chuan “Tu nge i hming?” tih a ni ngei ang tih a rinawm a, a takah pawh a hmangtu kan tam zawk ang; mahse, James Lianmawia chuan Battlecry-ah, “Tleirawl hliam pakhat chu a bânah a han vuan a, a beng bulah ring fe hian, ‘Ka nau, eng nge i hming?’ tiin...” tiin a ziak a. Kailuia Sailo pawhin Pu Tawma In-ah, “Eng nge i hming le?” tih zuk hmang ve tlat a.
Ṭawngkam han sawi tak tak hi chuan Bible hi sawi kai loh theih a ni lo a, kan lehkhabu neih ṭhat ber a ni mai lo a, kan lehkhabu ṭha neih hmasak zinga mi a nih tel miau avangin a pawimawh tlat a ni. Genesis 32:27 leh Marka 5:9-ah chuan, “I hming eng nge ni?” tih a awm a; Luka 1:62-ah pawh, “A hmingah eng nge sa ila i duh?” tih a awm bawk. Hemi Bible hi kan Bible leklam ber, CL a awm tak avang nge ni, O.V. an tih tak kha a ni a. Lehlin vawi hnihna, CL-ah hian, Genesis-ah chuan “Tu nge i hming?” an ti ta thung a. Hei chuh, lehlin vawi hnihna nge nge kan tih lai mêkin an ṭang rei thei bik lo, Marka leh Luka-ah hian ‘eng nge’ tih an hmang leh ve ve tho. Mizo KJV-ah hian a hmasa pahnihah khian ‘tu nge’ tih ve ve a ni a; Luka-ah khian ‘eng hming nge’ tih a ni.
- Rempuia R. Lutmang